Close Window

Schuetz, Thomas-Lexikon, 2. Aufl. (1895): moveo

moveo (movere)

(vgl. movens)

bewegen im engern und weitern Sinne des Wortes (vgl. motus sub a & b): movere enim nihil aliud est, quam educere aliquid de potentia in actum, th. I. 2. 3 c; omne, quod prius est in potentia et postea in actu, quodammodo movetur, 3 phys. 4 a; accipit large moveri, secundum quod ipsum intelligere est moveri quoddam, 1 sent. 8. 3. 1 ad 2; id, quod se intelligit, dicitur se movere, th. I. 18. 3 ad 1; non enim sentire est movere, sed magis moveri, cg. II. 82.

Zu causa movens → causa sub a; zu movens m. → movens; zu principium m. & primum m. → principium; zu punctus m. & non m. → punctus; zu res m. → res; zu substantia m. → substantia sub b.

Arten des movere, es in allgemeiner Bedeutung aufgefasst, sind: 1. movere circulariter sive secundum motum circularem & m. motu recto sive indirectum (th. I. 7. 3 c; cg. II. 90; nom. 4. 7; 4 phys. 7 a) = kreisförmig und geradeaus bewegen. 2. m. extra naturam sive per violentiam & m. per naturam sive secundum naturam sive naturaliter (th. I. 7. 3 c; cg. I. 13; 8 phys. 8 i) = naturwidrig oder gewaltsam und naturgemäß oder natürlich bewegen. 3. m. immediate & m. mediate (cg. I. 13) = unmittelbar und mittelbar bewegen. 4. m. indirectum, → m. circulariter. 5. m. instrumentaliter & m. principaliter (cg. I. 13) = nach Weise eines Werkzeugs und nach Weise einer Hauptursache bewegen. 6. m. localiter sive secundum locum (ib. III. 102; 4 phys. 7 a) = örtlich bewegen. 7. m. mediate, → m. immediate. 8. m. motu recto, → m. circulariter. 9. m. naturaliter, → m. extra naturam. 10. m. per accidens sive secundum accidens, m. secundum partem & m. primo et per se (cg. I. 13; II. 82 & 91; III. 24; mal. 3. 6 c; 4 phys. 7 a; 5 phys. 1 a & 3 l; 8 phys. 7 a & 8 g; 1 gener. 14 a) = gemäß etwas, was einem Dinge nebenbei zukommt, gemäß einem seiner Teile und zuerst oder als solches (ein andres) bewegen (moventium et mobilium quaedam movent seu moventur per accidens, quaedam autem per se. Et accipit hic per accidens large, secundum quod comprehendit sub se etiam, quod est secundum partem. Unde exponens quod dixerat per accidens, subdit, quod per accidens moveri aut movere dicitur dupliciter. Primo quidem dicuntur movere per accidens, quaecumque movere dicuntur ex eo, quod insunt aliquibus moventibus, sicut cum dicitur musicum sanare, quia is, cui inest musicum, sanat; et similiter dicuntur moveri per accidens ex eo, quod insunt iis, quae moventur, vel sicut locatum in loco, prout dicimus hominem moveri, quia navis movetur, in qua est, vel sicut accidens in subiecto, prout dicimus album moveri, quia corpus movetur. Alio modo dicuntur aliqua movere vel moveri per accidens, quia movent aut moventur secundum partem, sicut homo dicitur percutere aut percuti, quia manus percutitur aut percutit. Per se autem dicuntur moveri aut movere per remotionem duorum praedictorum, quia scilicet nec dicuntur movere aut moveri ex eo, quod sint in aliis, quae movent aut moveantur, neque ex eo, quod aliqua pars ipsorum moveat aut moveatur, 8 phys. 7 a; ut per hoc, quod dicit primo, excludatur motus secundum partem, 5 phys. 1 a; vgl. cg. I. 13). 11. m. per intellectum (cg. III. 64) = mit Vernunft (und freiem Willen) bewegen, der Gegensatz zu agere per necessitatem naturae (ib.) d. i. mit Naturnotwendigkeit tätig sein. 12. m. per modum agentis & m. per modum finis (th. I. 82. 4 c; vgl. cg. III. 26; 7 phys. 3 a) = nach Weise der wirkenden und nach Weise der Zweckursache bewegen. 13. m. per modum debiti sive secundum debitum & m. per modum meriti (verit. 6. 2 c) = nach Weise des sein Sollenden und nach Weise des Verdienstes bewegen (Per modum autem debiti movet aliquid dupliciter, uno modo absolute, et alio modo ex suppositione alterius. Absolute quidem ipse finis ultimus, qui est voluntatis obiectum, et hoc modo voluntatem movet, ut ab ipso divertere non possit, unde nullus homo potest non velle esse beatus . . . Sed ex suppositione alterius movet secundum debitum illud, sine quo finis haberi non potest. Illud autem, sine quo finis haberi potest, sed facit ad bene esse finis ipsius, non movet secundum debitum voluntatem, sed est libera inclinatio voluntatis in ipsum. Sed tamen, ex quo voluntas est libere inclinata in ipsum, inclinatur in omnia, sine quibus hoc haberi non potest, per modum debiti, ex praesuppositione tamen illius, quod primo volitum ponebatur; sicut rex ex sua liberalitate facit aliquem militem, sed quia non potest esse miles, nisi habeat equum, efficitur debitum et necessarium ex suppositione liberalitatis praedictae, quod ei det equum, ib.). 14. m. per modum finis, → m. per modum agentis. 15. m. per modum meriti, → m. per modum debiti. 16. m. per naturam, → m. extra naturam. 17. m. per se, → m. per accidens. 18. m. per violentiam, → m. extra naturam. 19. m. primo, → m. per accidens. 20. m. principaliter, → m. instrumentaliter. 21. m. secundum accidens, → m. per accidens. 22. m. secundum debitum, → m. per modum debiti. 23. m. secundum locum, → m. localiter. 24. m. secundum motum circularem, → m. circulariter. 25. m. secundum naturam, → m. extra naturam. 26. m. secundum partem, → m. per accidens. 27. m. uniformiter (th. II. II. 180. 6 c) = ;einförmig bewegen.

Moveri accidit moventi et non per se ei competit (3 phys. 4 d) = bewegt zu werden kommt dem Bewegenden nicht als solchem, sondern nur nebenbei zu. Omne motum movetur ab alio (cg. I. 13), oder: Omne, quod movetur, ab alio movetur (th. I. 1. 3 c; cg. I. 13), oder: Omne, quod movetur, ab aliquo alio movetur (7 phys. 1 b; vgl. 8 phys. 7 c), oder: Omne, quod movetur, oportet ab alio moveri (th. I. 1. 3 c) = alles, was bewegt wird, muss von einem andern bewegt werden.