Close Window

Schuetz, Thomas-Lexikon, 2. Aufl. (1895): per

per

a) durch, vermittels, um ­ willen, wegen, zufolge, aus, gemäß, mit Bezug auf, in Kraft, namens: haec praepositio per designat in causali (auf dem Gebiete des Ursächlichen) aliquam causam seu principium illius actus. Sed cum actio sit media inter faciens et factum, quandoque illud causale, cui adiungitur haec praepositio per, est causa actionis, secundum quod exit ab agente. Et tunc est causa agenti, quod agat, sive sit causa finalis sive formalis sive effectiva vel motiva; finalis quidem, ut si dicamus, quod artifex operatur per cupiditatem lucri, formalis vero, ut si dicamus, quod operatur per artem suam, motiva vero, si dicamus, quod operatur per imperium alterius. Quandoque vero dictio causalis, cui adiungitur haec praepositio per, est causa actionis, secundum quod terminatur (zielt hin auf) ad factum, ut cum dicimus, artifex operatur per martellum; non enim significatur, quod martellus sit causa artifici, quod agat, sed quod sit causa artificiato, ut ab artifice procedat et quod hoc ipsum habeat ab artifice. Et hoc est, quod quidam dicunt, quod haec praepositio per quandoque notat auctoritatem in recto (← sub b), ut cum dicitur rex operatur per ballivum, quandoque autem in obliquo (← sub b), ut cum dicitur ballivus operatur per regem (= per virtutem regis, 2 sent. 13. 1. 5 c), th. I. 36. 3 c; vgl. ib. 39. 8 c; 1 sent. 32. 2. 2. 1 c; verit. 5. 8 ad 13; 1 anal. 10 a; Hebr. 1. 1.

Zu per ordinem → ordo sub a. Per se heißt so viel, als: durch sich selbst oder seinetwegen oder zufolge oder gemäß seiner eigenen Natur und Wesenheit oder als Solches: idem enim est per se et secundum quod ipsum, th. III. 16. 10 ob. 3; in rebus moralibus . . . id, quod est intentum, est per se, ib. II. II. 39. 1 c; per se autem dicimus tale, quod per essentiam suam tale est, cg. II. 41; per se enim dicimus secundum quod ipsum, ib. 55; quando subiectum vel aliquid eius est causa eius, quod attribuitur ei, hoc significat per se, 1 anal. 10 a; vgl. 2 anim. 14 b. Der Gegensatz zu per se ist ein zweifacher, per sive propter sive secundum aliud sive ab alio & per sive secundum accidens. Per sive propter sive secundum aliud sive ab alio = durch ein Anderes oder wegen eines Andern oder gemäß einem Andern oder von einem Andern ist der Gegensatz zu ihm, wenn es z. B. heißt: magis enim convenit unicuique, quod convenit ei per se et substantialiter (←), quam quod convenit ei per aliud, th. II. II. 27. 1 c; omne autem, quod est per aliud, reducitur ad id, quod est per se, ib. I. II. 3. 6 c; vgl. cg. II. 41; semper autem, quod est per se, prius est eo, quod est per aliud, th. I. II. 35. 7 c; vgl. cg. I. 13; quod est per se, causa est eius, quod est per aliud, cg. III. 52; vgl. 1 anal. 37 c; 8 phys. 9 m.

Zu bonitas per se → bonitas sub b; zu causa p. se & p. aliud → causa sub b; zu cognoscere p. se → cognoscere sub b; zu debitum p. se sive secundum se & propter a. → debitus sub a; zu divisio p. se → divisio; zu esse p. se & p. a. sive ab a. → esse; zu impossibilitas p. se → impossibilitas; zu intelligibile p. se → intelligibilis sub b; zu meritorium p. se → meritorius; zu necessarium p. se & p. a. → necessarius sub a; zu notum p. se & p. a. → notus; zu oppositum p. se → opponere; zu perfectus p. se → perfectus sub a; zu spirituale p. se → spiritualis sub c; zu vanum p. se → vanus sub c; zu verbum p. se dictum → verbum sub b; zu verum p. se & p. a. notum → verus sub a. Der gewöhnliche Gegensatz zu per se ist aber per sive secundum accidens = durch etwas Hinzukommendes oder gemäß einem solchen, worunter bald das Nebensächliche oder Unwesentliche eines Dinges, bald einer seiner Teile zu verstehen ist (quod autem est per accidens, non potest esse semper et in omnibus, cg. II. 34; quod per se alicui competit, de necessitate et semper et inseparabiliter ei inest, sicut rotundum per se quidem inest circulo, per accidens autem aeri, circulum autem non esse rotundum est impossibile, ib. 55; vgl. ib. 83; th. I. 51. 1 c; per se enim quandoque sumitur, secundum quod opponitur ei tantum, quod est per accidens; et sic, quod movetur secundum partem, movetur per se, . . . Quandoque vero sumitur, secundum quod opponitur simul ei, quod est per accidens, et ei, quod est secundum partem; et hoc dicitur non solum per se, sed etiam primo, 7 phys. 1 b; vgl. 8 phys. 7 a): omne, quod est per se, prius est eo, quod est per accidens, th. I. 3. 6 c; illud igitur, quod per se est appetibile, est esse, non esse vero per accidens tantum, ib. 5. 2 ad 3; esse autem ubique per se dico id, cui non convenit esse ubique per accidens propter aliquam suppositionem factam, ib. 8. 4 c; omne, quod est per accidens, reducitur (als auf seine Ursache) ad id, quod est per se, ib. 49. 3 ob. 5; prosecutio autem vel fuga est alicuius et per se et per accidens; per se quidem est prosecutio boni, fuga vero mali, per accidens autem potest prosecutio esse mali propter aliquod bonum adiunctum et fuga boni propter aliquod malum adiunctum, ib. I. II. 45. 2 c; per se quidem in humanis actibus et motibus dicitur esse id, quod est secundum intentionem, . . . per accidens autem in humanis actibus consideratur ex hoc, quod aliquid est praeter intentionem, ib. II. II. 37. 1 c; vgl. ib. 39. 1 c; generatio per se loquendo est via in esse, cg. II. 26.

Zu accidens per se → accidens sub b; zu actus p. se & p. a. bonus → actus sub a; zu agens p. se & p. a. → agens; zu agere p. se & p. a. → agere sub a; zu alius secundum a. → alius; zu alter secundum a. → alter; zu amicitia p. se & p. a. → amicitia sub a; zu bonum p. se & p. a. → bonus sub b; zu causa p. se & p. a. → causa sub a; zu causare p. se & p. a. → causare; zu cognoscere p. se & p. a. → cognoscere sub b; zu corrumpere p. se & p. a. → corrumpere sub a; zu dicere p. se & p. a. → dicere sub c; zu differentia p. se & p. a. → differentia; zu distinguere p. se → distinguere; zu dividere p. se & p. a. → dividere sub a; zu dominus p. a. → dominus; zu effectus p. se & p. a. → effectus; zu ens p. se & p. a. → ens; zu esse p. se & p. a. → esse; zu esse in loco p. se & p. a. → locus sub b; zu facere p. a. → facere sub a; zu fieri p. se & p. sive secundum a. → fieri; zu generare p. se & p. a. → generare; zu generatio p. se sive per se intenta & p. a. → generatio sub a; zu impossibile p. se & p. a. → impossibilis; zu incontinens p. se & p. a. → incontinens; zu indivisus p. se & p. a. → indivisus; zu inesse p. se & p. a. → inesse; zu infinitum p. se & p. a. → infinitus; zu intelligibile p. se → intelligibilis sub a; zu locus p. se & p. a. → locus sub b; zu malum p. se & p. a. → malus sub b; zu mobile p. se & p. a. → mobilis; zu motus p. se & p. a. → motus sub a; zu movens p. se & p. a. → movens; zu movere p. se & p. a. sive secundum a. → movere; zu non ens p. se & secundum a. → non ens; zu notum p. se & p. a. → notus; zu obiectum p. se & p. a. → obiectum; zu ordo p. se & p. a. sive secundum a. → ordo sub a; zu passio p. se → passio sub a; zu pati p. se & p. a. → pati sub a; zu praedicare p. se & p. a. sive secundum a. → praedicare sub b; zu praedicatio p. se → praedicatio sub b; zu praedicatum p. se & p. a. → praedicatum sub a; zu principium p. se & p. a. → principium; zu prius p. se & p. a. → prior sub a; zu probatio p. se → probatio sub b; zu quantitas p. se & p. a. → quantitas sub a; zu quantum p. se & p. a. → quantus sub b; zu sanctus p. se → sanctus; zu scire p. se & p. a. → scire sub b; zu sensibile p. se & p. a. → sensibilis sub c; zu sentire p. se & p. a. → sentire sub a; zu terminus p. se & p. a. → terminus sub b; zu totalitas p. se & p. a. → totalitas; zu transmutatio p. se & p. a. → transmutatio sub a; zu unio p. se & p. a. → unio; zu unitas p. se & p. a. → unitas; zu verum p. se & p. a. → verus sub a; zu volitum p. se & p. a. → volitus; zu voluntarium p. se & p. a. → voluntarius sub c.

Es gibt vier modi dicendi per se d. i. vier Arten und Weisen, etwas per se zu nennen, wovon drei hierher (vgl. die vierte oder vielmehr nach dem h. Thomas die dritte unten sub b) gehören: Primus ergo modus dicendi per se est, quando id, quod attribuitur alicui, pertinet ad formam eius. Et quia definitio significat formam et essentiam rei, primus modus eius, quod est per se, est, quando praedicatur de aliquo definitio vel aliquid in definitione positum, . . . sive ponatur in recto (← sub b) sive in obliquo (← sub b): Sicut in definitione trianguli ponitur linea; unde linea per se inest triangulo . . . Secundus modus dicendi per se est, quando haec praepositio per designat habitudinem causae materialis, prout scilicet id, cui aliquid attribuitur, est propria materia et proprium subiectum ipsius, . . . quando subiectum ponitur in definitione praedicati, quod est proprium accidens eius, . . . Sicut rectum et circulare insunt lineae per se; nam linea ponitur in definitione eorum . . . Ponit quartum modum, secundum quod haec praepositio per designat habitudinem causae efficientis vel cuiuscumque alterius. Et ideo dicit, quod quidquid inest unicuique propter seipsum, per se dicitur de eo. Quod vero non propter seipsum inest alicui, per accidens dicitur; sicut cum dico hoc ambulante coruscat, non enim propter id, quod ambulat, coruscavit, sed hoc dicitur secundum accidens. Si vero, quod praedicatur, insit subiecto propter seipsum, per se inest, ut si dicamus, quod interfectum interiit; manifestum est enim, quod propter id, quod illud interfectum est, interiit, et non est accidens, quod interfectum interierit, 1 anal. 10 a & c; vgl. th. I. 76. 3 c; cg. II. 58; 5 met. 19 e & 22 h.

Quod est per se, semper est prius eo, quod est per aliud (cg. I. 13) = was durch sich selbst ist, ist früher, als dasjenige, was durch ein andres ist.

b) für, an und für, in: (haec praepositio per) designat . . . etiam interdum et situm, sicut cum dicitur esse aliquis per se, quando est solitarius, 1 anal. 10 a.

Per se= für sich oder für sich allein oder an und für sich oder in sich genommen, synonym mit secundum se (→ secundum), der Gegensatz zu cum sive in alio sive per respectum ad aliud sive secundum aliud: ponit alium (sc. tertium; vgl. oben sub a) modum eius, quod est per se, prout per se significat aliquid solitarium, sicut dicitur, quod per se est aliquod particulare, quod est in genere substantiae, quod non praedicatur de aliquo subiecto, . . . quae vero dicuntur de subiecto, scilicet in subiecto existentia, accidentia sunt; nam quae dicuntur de subiecto, sicut universalia de inferioribus (← sub c), non semper accidentia sunt, ib. b; vgl. 5 met. 19 e; secundum enim quod per se existit et non in alio, vocatur subsistentia, th. I. 29. 2 c; ut scilicet sit per se subsistens (existierend) distinctum ab aliis, ib. 30. 4 c; omne, quod est per (durch) participationem, reducitur (als auf seine Ursache) ad aliquid per se existens, ib. 44. 3 ob. 2; est intellectus per se existens, non in corpore aliquo, cg. II. 96; vgl. 1 sent. 46 exp.; in singulis substantiis sensibilibus ad designandas substantias separatas addimus hoc verbum id est hanc dictionem αὐτό id est per se, 7 met. 16 e.

Zu agere per se → agere sub a; zu bonum p. se → bonus sub b; zu ens p. se → ens; zu existere p. se → existere; zu forma p. se → forma sub b; zu iniustum p. se → iniustus; zu perfectum p. se → perfectus sub a; zu vita p. se → vita sub a.

Arten des per se sind: 1. per se frustra, → frustra. 2. per se homo, → homo. 3. per se pulchritudo, → pulchritudo. 4. per se sapientia, → sapientia sub a. 5. per se sufficiens, → sufficiens. 6. per se sufficientia, → sufficientia. 7. per se vanum, → vanus sub c.

c) nach Art und Weise, gleichbedeutend mit per modum (← sub b), womit es zuweilen abwechselt: per similitudinem et non per proprietatem, th. I. 18. 1 ad 1; per prius dicitur nomen de illo, ib. 33. 3 c; non potest conformari voluntati divinae per aequiperantiam (←), sed per imitationem, ib. I. II. 19. 9 ad 1; uno modo per praedicationem, . . . Alio modo per causam, ib. 46. 1 c; operatur in sacramentis per auctoritatem (← sub a), ib. III. 64. 3 c; non quidem per modum principalis agentis sive per auctoritatem, ib.; per prius est in Deo secundum suum modum, sed ratio (Bedeutung) nominis per posterius, cg. I. 34; quod per participationem dicitur aliquale, non dicitur tale, nisi inquantum habet quandam similitudinem eius, quod per essentiam dicitur, ib. 40; dato (← sub b) igitur per impossibile, ib. 59.