Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): dispono

dispono dispono, -ere, -posui, -positum script. et form.: diss-, des- v. infra

1 a diversis locis alqd ponere, distribuere, collocare, instruere, etiam t. t. milit. et transl. – rozestavět, rozkládat, rozmístit, rozdělit: d-ere ssikowati |LexClemB f.12va|

b ordinare, in ordinem redigere, dispensare, etiam t. t. rhet. (de argumento sim.): ordine conferre, dispositionem facere – pořádat, uvést v pořádek, upravovat, též t. t. rhet. (o látce apod.): srovnat, rozvrhnout: qui (Deus) d-it (gl.: zgednava ) singula |UK V H 28 f.76v|; debet exaudiri, quod desiderium sit d-situm (gl.: naprawena zadost ) |UK III H 1 f.197v in mg.|

c statuere, instituere, decernere – určit, ustanovit, rozhodnout

d animo proponere, animum intendere – mít v úmyslu, zamýšlet

+ constr.: (ad 1b): c. praep. in c. acc. (cf. ThLL V/1 1421,30): Karolus...queque dissipata et distracta revocando in statum debitum d-suit (vetus vers.: ku pravému stavu zpósobil ) ac reduxit |KarVita 364b|; serio, -as, id est ordino, in ordinem et seriem diss-o |UK X E 13 f.173ra| c. praep. super c. abl.: exoramus (episcopus), quatenus sic super hiis...iniuriis et offensis d-ere et ordinare dignemini |FormThob I 26| (ad 1c): c. praep. de : de rebus meis ita...d-sui |(1233) CodDiplMor II 251|; quicquid urborarii...de iuris (!) moncium d-suerint |(1249) CodDiplBoh IV 328a|; d-o et ordino de universis...a Deo michi collatis |(1380) DocZat 46|; exclusis vero libris, de quibus per alium modum iam dixit esse ordinatum et d-situm |DocRanc 210|; propter diversitatem...vocum Magistrorum fuerunt et sunt octo Magistri deputati ad d-endum et tractandum ac concludendum finaliter de usu dictorum privilegiorum |StatUniv 39|; al. c. praep. circa : circa cuius (communionis) disposicionem...ecclesia potest d-ere |HilTract f.k 4v| c. praep. cum : rex Iohannes...d-suit (vetus vers.: zpósobi ) cum Karolo, ut una versus Prussiam transirent |KarVita 364b| c. praep. de et cum : volens...de et cum bonis sibi...collatis...d-ere |(1382) DocZat 54| c. coniunct. quod c. coni.: de berna vero regia sic d-imus (rex), quod...eiusdem districtus incole...iuxta ipsius districtus consuetudinem...ipsam solvere debeant |(1341) RegDipl IV 366|; porro d-o et volo, quod cum et de residua parte dicti census...d-atur |(1359) LibEr I 5b|; d-suit (Hertczwicus), quod dictus deponens debeat confirmari ad disposicionem Fridlini |VisitArchid f.29v| iunct. (ad 1c): Deo (Altissimo) disponente consilio Dei, divinitus – řízením božím, s boží pomocí: utrique Deo id d-ente...melius et melius proficere ceperunt |VincAnn 420|; Deo d-ente pervenit (Procopius) ad quandam speluncam |VitaProc 361b|; primus gladio, alter veneno d-ente Altissimo interierunt |BenWeitm 460a|; al.; cf.: Dei providencia d-ente...princeps Borivoi plurimos amicorum inibi... reliquerat |Christ 94| iure disponente de iure – podle práva: a quibus (monasteriis et personis) certas consolaciones iure d-ente recipimus et reverencias obtinemus (archiepiscopus) |(1378) LibEr II 152b|; extunc bona...ad nos (archiepiscopum), qui iure d-ente omnium testamentorum sumus executor, ...devolventur |(1406) CodIurMun IV/1 285| testamentum disponere (cf. ThLL V/1 1427,27) testamentum facere – pořídit závěť: testamentum suum non recte d-it, qui terrenis tantum testatur heredibus |FormThob II 33|; Clara...elegit Iacobum...et Michal...in extremis suis et coram ipsis d-suit suum testamentum |(1374) LibIudIgl I f.156va|; Henczmanin...testamentum suum d-suit per omnia in hec verba |(1378) ib. f.185va|; al.

2 a regere, gubernare (cf. ThLL V/1 1425,56) – řídit, spravovat: cum...dux Waladizlaus...ducatus sui gubernacula d-eret |VincAnn 410|; nec...obmisit (dux Boleslaus) ducatum suum per nobiliores Boemie...d-ere |PulkChron 33a|

b procurare, administrare, providere – opatrovat, obstarávat, postarat se: iste fidelis servus...per duos presbiteros...virgines pauperes dote competenti oblata matrimoniali d-suit federe copulari |LestArn 392|; hic vero, qui fimum et pecora, oves et boves d-it, nemo nescit, quia servit |MichPrRem 337|; Wenceslaus conventor tenebitur habere unum vicarium et d-ere seu procurare officia in dicta ecclesia modis antiquitus solitis |(1403) ActaIudCons IV 272|; quatinus prefatas literas salviconductus una cum vestris literis nobis d-ere, procurare nec non porrigere velitis |(1432) MonConc 235|; Marzik debet d-ere alias opatrowaty illam vineam |(1448) ArchPr 2002 f.I 4v|

nota refl. c. praep. de : qui balneo volunt vel debent uti..., d-ant sibi de balneis singularibus vel domesticis |AlbicMai 153|

3 uti alqa re, tractare alqd, alqd in potestate habere (de bonis, iuribus sim.) – zacházet, nakládat s něčím, vládnout něčím (o majetku, právech apod.): si moreretur (Lorencz) interim, tunc ipsam (pecuniam et domum) debet (Ebirhardus) d-ere secundum voluntatem |(1376) LibIudIgl I f.172va| c. obi. concr.: ferrum sine ignili calore nequit duci bene sive d-i |KarMor 66| constr.:

a c. praep. cum : ut cum silva...nil omnino d-ere habeamus |(1320) DocAltov I 68|; cum offertorium...minime d-ere habebit (minister capelle) neque cum fructibus aliis |(1358) RegDipl VII 6|; Hayndlinus habere debet plenam potestatem...cum eisdem (vineis) d-ere |(1401) ActaIudCons IV 12|; omne ius suum...dedit (Mstydruh) Dorothe...et Cztiborio...ita, quod cum eodem habeant potestatem agendi et d-endi pro libito sue voluntatis |(1437) TabCur III 80|; al.

b c. praep. de : ut...Woyteh de bonis...d-endi haberet liberam facultatem |(1238) CodDiplBoh III 215|; ut quemadmodum ipsi cives de ipsis pontibus et eorum officio prioribus d-ebant temporibus, sic de ipsis d-ere possint...inantea temporibus secuturis |(1363) RegDipl VII 904|; Michael P. ...comisit ad fideles manus...magistri Petri...et Michaelis I. ...domum suam..., ut ipsi des-ant de domo predicta...secundum libitum voluntatis ipsorum |(1383) ParlNeuw 126|; Adam de N. ...de bonis, rebus et iuribus suis...per presens testamentum...d-suit...in hunc modum |TestAd 82|; nos (rex) ipsi domino Czenkoni...castrum...donamus...tenendum...et de ipso castro...tamquam de rebus suis...propriis licite d-endum |(1488) RelTab II 431|; saepiss. c. obi. person.: damus tibi...potestatem...de Iudeis...d-endi |(1346) ConstImp 226|

c c. praep. cum et de : porro d-o et volo, quod cum et de residua parte dicti census...d-atur |(1359) LibEr I 5b|

4 t. t. iur.:

a (testamento) legare – (závětí) odkazovat: in primis ordino, lego et d-o...uxori mee Cristine...domum meam |(s. XIII) FormPaul 65|; in villa quadam...quidam dives moriebatur rusticus duas, quibus bona sua...non pauca d-suit, relinquens filias |SentBrun 160|; eligo mihi in tali monasterio sepulturam et d-o et lego ad ipsum monasterium tot marcas census singulis annis solvendas |(s. XV in.) TopTgApp 6b|; al.

b testamentum facere – činit pořízení: sapienter de rebus et de domo sua incepit d-ere (regina) |PetrZittChron 79a|; moriendo d-suit (Blasius) et in suo testamento reliquit, quod...census VIII marc(arum)...sit emendus |(s. XV in.) TopTgApp 8a|

5 agere (vigilias sim.), celebrare – konat (vigilie apod.), slavit: plebanus promisit...pro...animabus...defunctorum duo anniversaria facere et d-ere |(1401) ActaIudCons IV 71|; Drliko...tenetur vigilias trium leccionum d-ere ad omnes campanas pulsaturam ordinando |(1441) LibCivVodn II f.14v|

6 agere, transigere, tractare de alqa re – jednat o něčem, projednávat: mandamus (rex)...nostris officialibus..., quatenus cum predictis nostris nobilibus...nil penitus agere et d-ere habeant |(1340) CodIurMun II 341|; quia iam cum archiepiscopo predicto d-suisti, in quos...redditus...applicari debent |(1354) LibEr I 3b|; litera libertacionis pro comunione utriusque speciei Boemie et Moravie d-atur in comuni a Basiliensi concilio |(1436) MonConc 843|; quamvis fuissent ad id deputati, tamen dubitabant, an de alto et basso tractare et d-ere debuissent |StatUniv 39|

7 a se parare, se expedire ad alqd, animum componere ad alqd – chystat se, připravovat se, hotovit se: venit (vir) ad negociatores, qui illuc d-ebant, et data mercede fecit, ut eorum auxilio usque ad locum predictum perveniret |Christ 124|; ideo, magister, d-atis, quod sitis aptus mihi respondere |PetrZat 345|

b refl. ,se disponere‘: α eodem sensu: mox ad redeundum in Bohemiam rex pater se d-it |PetrZittChron 85a|; cum vero discordia tam hostiliter inchoata magis et magis cottidie succresceret et pars utraque ad bellandum acrius se d-eret |FrancPr 388a|; invenimus virum honestum..., qui...bona ipsius monasterii futuris temporibus, prout se ad hec fideliter d-it, gubernaret |(1362) LibEr I 36a|; Deus vult, ut homo se d-at...ad suscipiendum Spiritum sanctum, sicut apostoli fuerunt d-siti |IohSil 145|; dignum...est populum...saltem semel in anno, scil. paschali tempore, ad communionem eucharistie se d-ere et preparare |EpCapistr I 817|; ut fratres se d-ere possint ad occurendum campane |(1500) StatMor 53|; al. β expeditum, paratum, promptum esse – být připraven, ochoten: ewangelii non surdus auditor omni se d-suit petenti tribuere (elemosinam) |LestArn 391|

8 c. praep. ad :

a act.: proclivem, habilem ad alqd reddere, informare ad alqd – činit náchylným, způsobilým: quod virginitas vel castitas d-at hominem ad vitam contemplativam |MichPrCust 110|; qualiter varia multitudo talium in domini Ihesu ecclesia extenuat unitatem Cristianorum et d-it ad scissuram |JanovReg II 305|; d-it ad apoplexiam et epilepsiam |AlbicRec f.7r|; ut valeant (omnes antiqui) ante exitum anime eorum vitam ad castitatem d-ere |KNM XIV E 5 f.201v|

b pass.: proclivem, habilem, idoneum ad alqd esse – být náchylný, způsobilý: qui autem calidi existentes ad guttas reumaticas d-untur |AlbicMai 152|; homines...mutantur in devocione...et secundum hoc...magis vel minus d-untur ad sacramentum |JanovReg V 76|; in dorso vero dormire pessimum est, quoniam retinentur superfluitates et homo d-itur ad pessimas egritudines |AlbicRec f.8v|

nota c. praep. in c. acc.: unde arene ibi generantur iuxta formam sui continentis et in rubeitatis speciem d-untur |CapPr P 1356 f.38v|

9 refl. ,se disponere‘: se gerere – chovat se: sexagenam (legavit) congnato suo Iacusch, si bene se d-at |(1377) LibIudIgl I f.186ra|; si Petrus, filius suus, se bene d-at et vult sequi et honeste vivere |ib. 187rb|; omnes antiqui debent se sic d-ere (gl.: zposobyty ), ut valeant...vitam ad castitatem d-ere |KNM XIV E 5 f.201v|.