Close Window

Schuetz, Thomas-Lexikon, 2. Aufl. (1895): tempus

tempus

Zeit, der Gegensatz zu aeternitas (←): tempus dupliciter dicitur, uno modo numerus prioris et posterioris inventorum in moto caeli, . . . alio modo dicitur tempus magis communiter numerus eius, quod habet quocumque modo prius et posterius, 1 sent. 8. 3. 3 ad 4; tempus, quod nihil aliud est, quam numerus motus secundum prius et posterius. Cum enim in quolibet motu sit successio et una pars post alteram, ex hoc, quod numeramus prius et posterius in motu, apprehendimus tempus, quod nihil aliud est, quam numerus prioris et posterioris in motu, th. I. 10. 1 c; ratio (Wesenheit) temporis consistit in numeratione prioris et posterioris in motu, ib.; vgl. ib. 53. 3 c; cg. I. 15 & 55; (tempus) est numerus primi motus caelestis, cg. III. 84; vgl. 1 perih. 4 a; 4 phys. 18 d-f & 23 n; 2 cael. 1 a; tempus autem non est numerus, quo numeramus, quia sic sequeretur, quod numerus cuiuslibet rei esset tempus, sed est numerus numeratus, quia ipse numerus prioris et posterioris in motu tempus dicitur, vel etiam ipsa, quae sunt prius et posterius, numerata, 4 phys. 17 h; vgl. 8 phys. 2 e; th. I. 10. 6 c; 1 sent. 19. 2. 1 c; 37. 4. 3 c; 2 sent. 2. 1. 2 c; illud, quod est de tempore quasi materiale, fundatur in motu, scilicet prius et posterius, quod autem est formale, completur in operatione animae numerantis, propter quod dicit Philosophus (Phys. IV. 14, 223. a. 21 sq.), quod, si non esset anima, non esset tempus, 1 sent. 19. 2. 1 c; vgl. 4 phys. 23 c-e; aliquid contingit esse in tempore dupliciter, uno modo secundum se, alio modo per aliud et quasi per accidens. Quia enim tempus est numerus successivorum, illa secundum se dicuntur esse in tempore, de quorum ratione est successio vel aliquid ad successionem pertinens, sicut motus, quies, locutio et alia huiusmodi. Secundum aliud vero et non per se dicuntur esse in tempore illa, de quorum ratione non est aliqua successio, sed tamen alicui successivo subiacent. Sicut esse hominem de sui ratione non habet successionem, non enim est motus, sed terminus motus vel mutationis, scilicet generationis ipsius; sed quia humanum esse subiacet causis transmutabilibus, secundum hoc esse hominem est in tempore, th. I. II. 31. 2 c; vgl. 4 sent. 49. 3. 1. 3 c; 4 phys. 20 b.

Über den Unterschied zwischen tempus & aevum → aevum. Die Zeit ist eine von den zehn Kategorien des Aristoteles (→ praedicamentum sub b).

Zu dicere de sive ex tempore → dicere sub c; zu nunc t. → nunc; zu ordo t. sive secundum viam t. → ordo sub a; zu perfectum secundum t. sive secundum condicionem t. → perfectus sub a; zu posterius t. sive in t. → posterior sub a; zu praedicare ex t. → praedicare sub b; zu primum t. sive secundum t. → primus; zu principium t. → principium; zu prius t. sive in via t. sive secundum t. → prior sub a; zu ratio t. → ratio sub n; zu significare cum t. → significare; zu simul t. → simul; zu unitas t. → unitas.

Arten des tempus sind: 1. tempus aeternum sive infinitum & t. determinatum sive finitum (cg. I. 13 & 20; II. 35 & 38; 3 phys. 7 a & 13 e; 6 phys. 4 a; 8 phys. 2 i; 1 cael. 10 a, 26 f, 29 a & f; 1 meteor. 17 g) = die ewige oder unendliche und die begrenzte oder endliche Zeit. 2. t. continuum & t. non continuum sive discretum (th. I. 53. 3 c & ad 1 & 3; I. II. 113. 7 ad 5; pot. 3. 2 c) = die zusammenhängende und die nicht zusammenhängende oder getrennte Zeit. 3. t. determinatum, → t. aeternum. 4. t. discretum, → t. continuum. 5. t. enuntiationis, → enuntiatio sub b. 6. t. finitum, → t. aeternum. 7. t. imaginarium & t. reale sive verum (pot. 3. 1 ad 10, 2 c & 17 ad 20) = die eingebildete oder sinnlich vorgestellte und die tatsächlich existierende oder wirkliche Zeit. 8. t. infinitum, → t. aeternum. 9. t. non continuum, → t. continuum. 10. t. primum, t. secundarium & t. ultimum (th. I. II. 113. 7 ad 5; pot. 5. 5 ad 10) = die erste Zeit oder der Zeitanfang, die zweite oder nachfolgende Zeit und die letzte Zeit oder das Zeitende. 11. t. reale, → t. imaginarium. 12. t. secundarium, → t. primum. 13. t. ultimum, ≈ . 14. t. verum, → t. imaginarium.