Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): exemplum

exemplum exemplum, -i, n.

1 a specimen – ukázka

b exemplar, charta, quae describendo, transcribendo exstitit – opis, kopie: e-um dicitur, quod ad similitudinem alicuius fit...przyklad |KNM II F 4 f.110v|

c verba et litterae, sententia – znění

d imitatio (picturae, sculpturae sim.) – kopie originálu (ve výtvarném umění)

e quod ad imitandum proponitur, exemplar – předloha, vzor, příklad: e-um prziklad |LexS p.77a ( sim. VocLact f.H 7vb)|

f documentum (quo praemonentur aut deterrentur homines) – odstrašující příklad

g poena gravissima – přísný trest

h documentum, testimonium (etiam rhet.) – doklad, vybraný příklad: e-um nalez |ClarVoc 19 (LexClemB f.1ra)|

i iunct.: ,exempli causa, gratia, in exemplum ‘: documenti, exemplaris loco, ad illustrandum – jako příklad, doklad, důkaz: de...stulta vita mea vobis scribere cupio..., ut cedere vobis valeant in e-um (vetus vers.: na příklad; altera vers. in: J. Emler, Spisové...Karla IV., Praha 1878,9: ku příkladu ) |KarVita 339a|; cf. cedo (iunct. ad 1b)

+ simplex abl. exemplo eodem sensu (1i): clericos...perniciosos, e-o concubinarios..., lusores..., fures |(1365) ConcPr 9| constr.: (ad 1e): c. praep. ab (cf. ThLL V/2 1340,8): propter hanc unicam causam ab e-o apostolorum in omnibus tribulacionem patimur |PayneOr 87| c. praep. per : dant autem quidam modum tangendi in clavicordiis seu in organis per e-a |CapPr P 1463 f.100r| (ad 1g): c. praep. de : e-um de beato Augustino, qui misterium sancte Trinitatis volebat humana racione comprehendere |HusExp 5|; omnes...prava de se dabant e-a |ChronUniv 568a|; e-um sit de gracia redempcionis |HilTract f.f 3v|; al. c. praep. in c. abl.: Thomas ponit e-um in botro |HilTract f.g 1v|

2 philos.:

a exemplum exemplatum quod ad exemplar creatum est simulque exemplar praebet – to, co bylo vytvořeno podle předlohy, vzoru a současně slouží jako vzor: ideas tanquam exemplaria certissima necesse est e-a exemplata precedere |HieronPrHeid 156|

b genus argumenti (cf. P III 1372,28) – druh důkazu: quatuor sunt species argumenti, scilicet enthimema, e-um, siloissmus, induccio |UK V H 28 f.84v|; e-um est, quando unum simile probatur per aliud sibi simile, ut: sicut se habet magister in scolis, sic se habet rector in navi |ib. f.85r|; al.

3 rhet.: sententia, qua mores excoluntur – moralizující příběh, exemplum, parabola: e-um est sentencia specialis, quod in materia ponatur per similitudinem representans |UK VIII H 22 f.4ra|; tercius modus raciocinandi est per e-a sive per e-um, quod multum placet laicis |UK III D 17 f.24va|; al.