Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): exsisto

exsisto exsisto (exi-), -ere, -stiti (-titi) script. et form.: exstititur (= exsistitur, pro act.) |(1355 Febr.) ArchSwid|; exitit (= exstitit ), exiterit (= exstiterit ), existerint (= exstiterint ), existerat (= exstiterat ) v. infra; existerant (= exstiterant ) |(1431) TopTgApp 43b|

1 a prodire, exire, surgere, emergere, erumpere – vystupovat, vycházet, povstávat, vynořit se, vyřítit se

b praegn.: apparere, comparere, occurrere, gigni, fieri – objevit se, ukázat se, naskytovat se, vznikat, stávat se: taxillorum ludus inter eos extitit (vetus vers.: hra kostek vzdviže sě mezi nimi ) |KarVita 364b|

c in pf. etiam: praesto esse, exstare, adesse, esse – v perfektu též: být po ruce, pohotově, být, existovat: extiterunt byli su |KNM XIII D 11 f.348rb in mg.|

+ latius (ad 1c):

a et in praes. et in aliis temporibus eodem sensu (pro ,esse‘ non solum sensu verbi substantivi, sed etiam copulativi) usurpatur (cf. ThLL V/2 1873,32; 1874,36) – užívá se v prézentu i v ostatních časech v témže významu (,být‘ nejen jako sloveso plnovýznamové, ale i sponové): propter multimoda...adiumenta, quibus...ecclesie nostre benefactor precipuus...semper extitit et exi-it (prepositus Wissegradensis) |(1296) FormPaul 48|; sic reus exi-o, fateor |AnnSarLud 222|; principiari est inter alios priorem exi-ere |ColdaBrev f.22r|; que (civitas Pragensis) locus insignior regni...Boemie exi-it |(1362) RegDipl VII 768|; te, qui...in studio Paduano scolaris exi-is |(1376) MonVat IV 641|; secundum facultatem sue auctoritatis largissimus exi-ebat |VitaIenst 452|; pronus exi-o (gl.: paratus sum )...coexistere solaciorum socius |Třeb C 6 f.139v|; cum...inter dictos legatos...et generalem congregacionem...sit...facta concordia, et amplius exi-it disponenda |(1435) MonConc 652|; existere byti |LexClemB f.13vb|; existo, -stis, -stere...byti |VocLact f.bb 6va|; saepe nota iunct. c. locutione ,pro tempore‘: qui...susceptores...tenebuntur censuare annuatim...XXIII grossos magistro Wenceslao, directori cappelle Bethleem, posteris suis, qui pro tempore exi-erint |(1465) AČ 18,342|, cf.: kteříž by potom byli |ib.|

b pro verbo auxiliari in formis compositis usurpatur (cf. ThLL V/2 1875,21) – místo pomocného slovesa ve složených tvarech: ut cum proienitores sui (regis)...inuncti et coronati in reges extiterint par archiepiscopos Maguntinos |(1260) CodDiplBoh V/1 369 ( idem RegDipl II 102, ubi: existerint)|; ordinatum extitit a...baronibus..., ut...nos Stephanum...excludere a nostra societate...deberemus |(1271) ib. V/2 257|; quidam...captivitatis...exstiterunt laqueis irretiti |AnnOttak 313|; de his omnibus...nobis per testes idoneos facta existit plena fides |(1302) LibEr II 149a|; si quis tanta temeritate repletus e-erit (vetus vers. |AČ 3,136| : jestližeby kto...naplněn byl ), quod ignem imposuerit...in silvis nostris |MaiCar 149|; ad hoc deventum exstitit (vetus vers.: k tomu přišlo ; altera vers. in: J. Emler, Spisové...Karla IV., Praha 1878,67: na tom zuostáno ) |KarVita 368a|; XI sexag. gr. ..., quibus dicta curia ad solvendum exi-erat onerata, ...dedit |(1391) TabCur I 67|; quod dubitare vel ei contradicere nulli exi-it licitum |JanovReg III 62|; circa sacramentum corporis Cristi scandalum extitit exortum |HusEp 343|; licet...dominus A. ...ecclesie O. possessionem assecutus extitisset |DocWicl 412|; Maiestati nostre...humiliter suplicatum extitit |(1466) TabMorKal 48a|; quia quidem I. penuria propria pregravatus existit |UK I E 40 f.166r|; saepiss.

c in periphrasi – opisně: α c. nom. praedicativo subst. deverbativi pro formis verbi finiti (cf. ThLL V/2 1875,28) – s predikativním nominativem deverbativního substantiva místo určitých slovesných tvarů: cui...Dominus pietatis sue graciam quam plurimam conferre dignatus est, ut in plurimis quoque victor preliis exi-eret (= vinceret; cf. ThLL ib. 31-32) |Christ 110|; si transgressor pacis extiterit vel turbator (= transgrederetur, turbaret ) |(1271) CodDiplBoh V/2 256 ( idem RegDipl II 299, ubi: exi-eret)|; fornicatores exi-ebant (= fornicabantur ) |WencDoct 21a|; naturale est enim hominibus, ut laudatores transacti temporis existant (= laudent ) |ib. 248b|; al. β iunct.: in alcis rei possessione exsistere alqd possidere – mít v držení: quedam domus..., in cuius possessione idem P. exi-ebat, ad eundem civem iusto titulo pertinebat |(1373) MonVat IV 382|; qui (dux) prefatum A. nonnullis decimis ac integris et dimidiis fertonibus decimalibus..., in quorum possessione...A. exi-ebat, spoliarat |(1375) ib. 570| alcis rei memoria non exsistit (cf. P III 1537,18) nemo memoria tenet – není pamětníka: qualiter ius fermentandi cervisiam per civitatem Traiectensem...ab antiquo et tempore, cuius memoria in contrarium non exi-it, ...spectet ad episcopos Traiectenses |(1374) MonVat IV 528|; licet...ecclesie rectores...fuissent in pacifica possessione...iuris percipiendi huiusmodi decimas a tempore, cuius contrarii memoria non exi-at |(1375) ib. 563|

d constr.: α c. gen. qualitatis (cf. ThLL V/2 1874,74) vel possessivo: qualibet alia dicte sedis indulgencia..., cuiuscunque tenoris exi-at |(1332) DocCorKadl 246|; licet universalis mundi condicio et singulorum utilitas nostre (imperatoris) meditacionis exi-ant |SummaCanc 77|; volentes (rex) condicionem et statum honorabilium precentoris et mansionariorum chori s. Marie..., presertim cum nostre fundacionis exi-ant, ...fieri meliorem |ib. 99|; contra quascunque personas..., cuiuscunque dignitatis, status...vel condicionis exi-ant |AdalbRancTest II 330|; partem unius silve, que olim Czambassonis exitit (!) |(1389) TabMorO 179b|; al.

β c. praep. de (pro gen.): que (obediencia) de...pertinenciis mense decani...ecclesie Wissegradensis...exi-ebat |(1373) MonVat IV 396|; licet obedientia in C. Pragensis diocesis de mensa dictorum decani et capituli exi-erent (!) |(1376) ib. 720|; al. ib. γ c. abl. qualitatis: predictus census...reponatur apud scolasticum ecclesie Pragensis, si nacione Boemus exiterit (!) |DocRanc 211|

e impers.: α c. inf.: est (c. inf.), licet – lze, je dovoleno: decernimus (rex)..., quod nulli penitus principum, comitum, baronum...exi-at...in curia dicti monasterii...nocturnas sive diurnas facere staciones |(1395) AČ 18,296| β iunct.: alci cordi exsistit alci summae curae est – někomu leží na srdci: dudum...cordi nobis frequenter exi-it...litteras privilegiales...regni Boemie...in summam colligere |SummaCanc 81|

2 fere i. q. degere, morari (cf. P III 1536,28) – trávit čas, zdržovat se: nonnulle ex personis contentis in rotulis diversorum studiorum...in locis, in quibus erant studia huiusmodi, non exi-ebant |(1377) MonVat IV 670|; existimus adhuc sub Hungaricis montibus |VarGeorg 343|; cf.: exi-o, -stis, -stere, id est permanere, zuostati |VocLact f.bb 6va| part. praes. et adi. exsistens (exi-), -entis script.: exhi- |(1315) DocAltov I 63|

A sensu part. praes.:

1 usu suppletivo pro part. praes. verbi ,esse‘ (cf. ThLL V/2 1875,34) – supletivně užíváno za part. praes. slovesa ,být‘: jsa, jsoucí: pauperum...indefessus exi-s consolator (Wenceslaus) |Christ 108|; mulier exi-s uxor de dote, ...nihil legare, ...potest sine consensu mariti sui |SentBrun 233|; virgo...exi-s in habitu seculari |VitaAgn 111|; nos Czenko de L. ...compos bone racionis exi-es |(1363) RegDipl VII 873|; iuveni exi-i infra XX annos |AlbicPest 94|; fuit adducta...regina Elyzabeth iam pregna‹n›s exi-s in Veterem Budam |DeLad 59a|; oculus exi-s luminosus intrinsece |HusQuodl 118|; Pragenses...exi-es bene forciores, quam Procopius sit cum suis |(1432) MonConc 145|; Procopius...cum parte sua et cum illis de magno Tabor, exi-es...pro uno homine |ib.|; quidam...heremita...multis annis sacerdos exi-s |PetrZat 315|; viginti quatuor marcas exaccionum...in certis villis...exi-es...confirmavimus |(1498) AČ 18,99|; saepe nota:

a in abl. absol. (cf. ThLL V/2 1875,44): III. non. Ianuarii, quinta exi-e feria, ...terre motus factus est |CosmChron 217|; duce Sobieslao...incolomi exi-e |CosmCont I 207|; circa meridiem magna serenitate exi-e |AnnGrad 398|; me exi-e in septimo anno puericie mee (vetus vers.: když běch v sedmém létě mého dětinstvie ) |KarVita 339b|; magistro civium domino Iohanne W. exi-e in novo consulatu |(1430) TopTgApp 42a|; Nicolao...calcographo tunc scriba exi-e |(1508) AČ 18,377|; al.

b abundanter c. part. pf.: vinculis exi-s mancipatus |VitaMil 413|; quam pulchre...proposita est (veritas) omni intellectui..., ut per eam exi-s illuminatus, stabilitus et confortatus simili forma continuaret suam vitam |JanovReg II 33|; exi-es (plebei homines) peccatis mortalibus occupati |ib. III 175|; consules informati exi-es ab antenominatis consulibus |(1444) TopTgApp 52b|; interrogatus exi-s per beneficiarios, nichil loquitur |(1454) TabCur IV 1644|; al. constr.:

a c. gen.: α qualitatis: non amens aut phantasians, sed sane racionis exi-s |LestArn 398|

β pro abl. originis: Milicius...non sublimium parentum exi-s |VitaMil 404|

b c. praep. de : quedam opida...de...pertinenciis...castri L. exi-ia |(1355) LibEr I 9b|; parrochialem ecclesiam...de patronatu vestro exi-em |(1377) MonVat IV 686|; ambasiatores...apud suos complices et coherentes et de ipsorum parte exi-es diligentiam facere debebunt |(1452) DocUlrRos IV 344| iunct.:

a c. locutione , pro tempore (pro tunc, tunc, adhuc)‘: idem in officio prepositure adhuc exi-s |AnnPostottak 336|; coram honestis viris tunc iuratis exi-ibus |FormPaul 70|; frater L., gwardianus pro tunc exi-s |(1363) RegDipl VII 811|; sin autem scolasticus Pragensis exi-s pro tempore non esset nacione Boemus |AdalbRancCens 211|; cum scitu, consensu et voluntate dominorum consulum pro tempore exi-ium |(1419) SborPr VI 138|; per magistrum moncium...pro tempore exi-em |(1448) ib. 13 adnot. 9|; pro tunc doctore Adam vicario generali exi-e |ChronUniv 569b|; al.

b in legatione exsistens in periphrasi: legatus, orator, πρεσβευτής – opisně: vypravený s poselstvím: unum civem Pragensem, qui a nobis ex-s in legacione in Ratispona mortuus est |(1434) MonConc 531|

2 a c. praep. in c. abl. (c. casu locali): fere i. q. degens, morans – trávící čas, zdržující se, přítomný: Andreas, episcopus Pragensis, Rome exi-s in exilio obiit |AnnBoh I 284|; non amiciebatur (Agnes) mollibus ut olym exi-s in domo regia |VitaAgn 111|; nos ipsi in civitate Cremonensi exi-es (vetus vers.: a my sami v Kremonském městě jsúce ) |KarVita 346a|; facta per...rectorem convocacione omnium...magistrorum in ipsa universitate tunc exi-ium |(1420) MonConc 389|; in hospicio...exi-es |PetrZat 323|; in multis sermonibus eius...exi-s, numquam aliquem errorem audivi |ib. 345|; opus est, ut exi-es in concilio se ipsos...reforment |ib. 353|; saepe

b fere i. q. vivens – žijící, jsa živ: ius patronatus...ad eosdem heredes et, eisdem heredibus non exi-ibus, ad propinquiores amicos...debet...pertinere |(1363) RegDipl VII 840|; de locis angustioribus...translate (mulieres) in locum planiorem..., ut ubi prius peccaverant, ibi honeste exi-es peniterent |VitaMil 419|; iudex eodem iure frui volens una cum duobus fratribus suis in ipsius pane exi-ibus |(s. XV in.) TopTgApp 19b|; fideles Cristi, sine peccato mortali in caritate exi-es |IacMisResp 4|; doceant sacerdotes plebes, quatenus nullus in crimine letali exi-s sine previa penitencia...ad altaris sacramentum...audeat accedere |SynodKutn 34|; al.

c de rebus: situs, positus – o věcech: ležící, položený: de molendinis ibidem exi-ibus |(1439) TopTgApp 52a|; al. ib.

B sensu adi.: t. t. philos.: ὂντως ὤν , verus (cf. ThLL V/2 1873,48; 1875,84) – skutečně existující, skutečný: illi, qui res singulares exi-es has formas habere vocibus negant |StanDeUniv 1|; si credit de quolibet spiritu angelico, quod ipse est substancia intellectualis per se exi-s |ib. 141|; utrum omnis causa exi-s naturaliter prior suo effectu distingwitur essencialiter ab eodem |ib. 126|; Cristus est creatura, i. e. persona filii Dei exi-s in duabus naturis |QuerSacTab 105|; al. subst. *exsistens (exi-), -entis, m. [ cf. ThLL V/2 1876,4 (pl.)] animans, mortalis, homo – živý tvor, smrtelník, člověk: quod mors sit in exi-ibus |IenstBon 162|; exi-ibus autem a 6 annis in 16 dosis sit minor, inferioribus vero sufficit |AlbicMai 155|

spec. philos.: Deus...principiat sic hominem et eius personalitatem humanam et inprimit ei essencialiter ultimam quiditatem specificam cum omni quiditate et qualitate essenciali precedente; inprimitque sibi nichilominus quiditatem individuam sibi propriam, ut Sorti Sorteitatem etc., qua quiditas individua...non componitur ex aliqua quiditate singulari et qualitate essenciali similiter singulari...Sed quilibet exi-s pure singularis non reddit aliquam composicionem quiditativam |StanDeUniv 56| *exsistens (exi-), -entis, n. [ cf. ThLL V/2 1876,7] philos.: τὸ ὂν , ens – jsoucno: perspicuum est, quod in toto partes sunt, igitur diffiniciones sive raciones, que in singulis exi-ium naturaliter contemplantur, in universali natura clarius conspiciuntur |HieronPrPos 241| *exsistere (exi-) indecl. n. philos.: τὸ ὂντως εῖναι , status veram exsistentiam habendi – skutečné bytí: singulorum possibilium exi-ere extra Deum sunt in mente divina proprie, eterne et necessarie raciones |StanDeUniv 9|; nec natura hominis nec asini..., dum solum habet esse a parte nature et rei, nequaquam est universalis, quia sic non habet exi-ere separatum et depuratum ab individuis condicionibus |ib. 37|; omne ex-ere est esse et non econverso |PalPosP 118|; homo quidam peregre proficiscens vocavit servos suos (cf. Vulg. Matth. 25,14; gl.: de esse intelligibili in exi-ere ) |HusSanct 249|; antiqui Greci tria verba substantiva (substancia ed.) posuerunt, scilicet sum, fio, exi-o; quorum primum dixerant pure substantivum..., alia duo quodammodo mixta, id est aliqualiter adiectiva, eo quod omne factum esse adiacitur ipsi esse et omne exi-ere similiter tamquam posterius et fundatum ad suum inmutabile fundamentum |HusEff 80|; al. iunct.: esse exsistere eodem sensu: alique species rerum requiruntur per esse in consummacione mundi, que cessabunt exi-ere esse consummacione mundi superveniente |StanDeUniv 138|; sunt denique forme universales eterne non fundate in suis singularibus, sed earum esse exi-ere longe antecedunt, veluti esse eternum exi-ere temporale |HieronPrPos 230|; quelibet res creata est originaliter in prima causa, non secundum esse exi-ere, igitur secundum esse intelligibile |ib. 238|; sicud ergo omnis res est Deo presens secundum esse intelligibile, pariter erit presens secundum esse exi-ere. Consequens videtur esse falsum, primo quia multa sunt secundum esse intelligibile Deo presencia, que non sunt secundum esse exi-ere presencia |HusQuodl 97|; al.; cf. esse (subst.) s. v. sum.