Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): exter

exter exter et exterus 3. metr.: extērorum |AnalHymn 4,255|

1 externus, peregrinus, alienus (etiam subst.) – vnější, cizí, cizozemský (též subst.: cizozemec): e-arumque regionum (vetus vers.: jiných vlastí ) aere pestilenti corruptus |Sat I 168|; e-um czyzozemecz |Veleš f.98ra|; e-r, -ra, -rum...czyzy, zewnitrznij |VocLact f.H 8va|

+

2 saecularis – světský: questione prima ultima ex decreto Pascasii sic habetur: „Patet simoniacos veluti primos et precipuos hereticos ab omnibus fidelibus esse respuendos, et si commoniti non resipiscant, ab e-is eciam potestatibus opprimendos...“ Ab e-is dicit glosa, id est a laycis, qui habent potestatem hanc extra cleri ecclesiam |HusEp 14| comp.: exterior, -ius, -oris form.: -iori (abl. sg.; cf. ThLL V/2 1990,26) |(1165) CodDiplBoh I 205| externus (si cum alia re comparetur; oppos.: interior) – vnější (ve srovnání s někým, něčím, ve vztahu k někomu, něčemu): superbia...e-ior pycha...zewnytrznye |CapPr P 125 f.306v|

+ spec.:

a de veste: superior – o šatu: svrchní: sub cruce vero ad dexteram est s. Vitus in veste aurata ab intra, ab extra vero gemmata...A sinistris est imago s. Wenceslai in lorica et armis...Vestem e-iorem seu palium gemmatum (sc. habet) |(1476) InventViti LXXVIII|

b eccl.: i. q. corporalis, corporeus (spec. de homine; oppos.: interior; cf. ThLL V/2 1991,23) – tělesný, hmotný, pozemský: quantum ad e-iorem hominem (cf. ThLL ib. 53), maiores labores plus districtum et austerum vivere nunc in episcopio quam post in monasterio habuit |BrunAdalb 274|; sed ut taceam de interiore homine, cuius pulchritudinem...mores ipsius loquuntur, suum e-iorem (sc. hominem; cf. ThLL ib. 69) gessit uno modo et ipso decentissimo |GerlAnn 496|; ita eciam erat...in omnibus circumspectus, ut ex moribus hominis e-ioris, qui videbatur, honesta et sancta estimaretur composicio animi, qui non videbatur |VitaMil 409|; quomodo vera...hostia...fide, non sensu e-iori (cf. ThLL ib. 38) cernitur, honoratur, corde suscipitur et haustu interioris hominis sumitur |HusCorp 20|; duplex est temptacio, sc. e-ior, qua ad sensum extrinsecus nobis malum suggeritur, interior, qua intrinsecus nobis malum suggeritur...homo primus gravius peccavit, quia sola e-iori temptacione pulsatus cecidit |HusSent 278|; ut...anima...nutriatur, dum homo hoc sacramentum ore e-iori manducat |IohZatEuch 14|; homo interior est formale et homo e-ior materiale |HilTract f.d 7r|; al. subst. *exteriora, -um, n. [ cf. ThLL V/2 1992,59] habitus, facies, cultus (cf. ThLL ib. 74) – vnější vzhled, podoba: quanto pictor vel lapicida magis proprie aliquem hominem in e-ioribus concipit et secundum hoc facit artificialiter eius ymaginem |StanDeUniv 8| superl.: A extimus 3. script.: -tinuus v. infra sensu locali vel temporali: postremus, ultimus, remotissimus, novissimus – nejvzdálenější, nejzadnější, nejzazší, krajní, poslední: extinuus poslednij |LexClemB f.46ra|; e-us zadny |LexS p.77b|; e-us posledny |ib.| B extremus 3. form.: -mis (gen. sg.) |KNM XIII F 4 f.56r|

1 a sensu locali vel temporali: remotissimus, ultimus, postremus, supremus – nejvzdálenější, nejzadnější, nejzazší, krajní, poslední: e-us zadny |LexS p.77b |

b transl.: summus, ultimus (de periculo, miseria, discrimine, malo sim.) – nejvyšší, nejhorší, krajní

c miserrimus, humillimus – nejubožejší, nejbídnější: e-i de populis naychatrnyeyssi z lidi |LexClemA 232|

+ iunct. (ad. B1a):

a finem vitae humanae significantes (cf. ThLL V/2 2002,65) – o konci lidského života: dies extremus (cf. ThLL ib. 76; saepe c. verbo ,claudere‘), hora extrema (cf. ThLL ib. 79): beatus Quirillus inibi persistens...diem clausit e-um |Christ 90|; si ipsam matrem prius quam pueros ad diem e-um accellerare contigerit |CapPr P 1145 f.61v|; diem suum clausit (Karolus rex) e-um in vigilia sancti Andree |ChronUniv 567a|; cum infirmus ad e-am horam devenisset et...mortuus estimaretur |KNM XIII F 4 f.269v|; saepe

b iur.: extrema voluntas (ThLL ib. 2003,17), extremum testamentum i. q. testamentum – poslední vůle, závěť: decernimus, ut eorum devocioni et e-e voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nullus obsistat |(1250) CodDiplBoh IV 332|; ut et ipse voluntates e-e (var. lect.: ultime )...effectui mancipentur |StatConc 53|; Iohannes notarius...Bibliam per e-am sui voluntatem seu finale testamentum legavit...pro...studentibus |(1447) DocAulReg 247|; Margaretha...fecit e-um testamentum suum coram discretis viris |ArchZnoym II 96 f.12r|; cf. finalis voluntas, ultima voluntas s. v. finalis (2b), ultimus

c eccl.: α ultimum iudicium significantes – o posledním soudu: extremum iudicium, dies extremi iudicii (cf. ThLL ib. 2002,53; extremum examen, dies extremus districti examinis, dies, tempus extremae messionis ): e-o examine districte subiaceat ulcioni |(1238) CodDiplBoh III 255|; ut dignam Domino...in e-o die districti examinis possitis exinde reddere racionem |(1246) ib. IV 181|; ut tempore messionis e-e...recolligamus in celis, quod in terris...seminamus |(1248) ib. 248|; in die e-i iudicii corpora parrochianorum suorum habent resurgere |(1372) MonVat IV 712|; omnes stabimus ante tribunal Cristi...oportet nos diem messionis e-e misericordie operibus prevenire |CapPr P 1145 f.55v|; confessio...teget tagyty ma culpas wyny e-o iudicio v sudny den |UK XI E 7 f.117r|; saepe; cf. dies (1f)

β extremus iudex i. q. Deus – Bůh: hinc ingruentis mortis instancia, hinc e-i iudicis formidine...arctaretur |VitaIenst 441| γ extrema unctio sacramentum, quo morientes sacro oleo uncti ad vitam aeternam parantur – svátost posledního pomazání: de unccione ipsius regis e-a |PetrZittChron 6b|; mandamus sibi (plebano) dare duos grossos de e-a unccione |VisitArchid f.101v|; septem sacramenta: baptismus, confirmacio...unccio e-a |KNM XIII F 4 f.46v|; sacramentum e-e unccionis, ubi periculum mortis imminet, dandum erit |(1500) StatMor 82|; saepe δ extrema benedictio eodem sensu: si aliqua virginum professarum egrotans corpore Cr(isti) aut e-a benediccione procurari postulaverit |(1407) ActaIudCons VI 106|

2 veterrimus, natu maximus (?) – nejstarší (?): e-os (Vulg. gen. 47,2) naistarssich |KNM XIII D 11 f.313ra in mg. (KNM XIII C 17 f.271vb)| subst. extrema, -orum, n.

a finis, terminus, margo – konec, okraj, mez: e-a moncium (Vulg. Ion. 2,7) konecz hor |LexClemA 232|

b finis vitae, mors – konec života, smrt

+ iunct. (ad 1b): in extremis (saepe c. verbis: agere, cf. ThLL V/2 2007,9; constitui; esse, cf. ThLL ib. 7; iacere; laborare; poni ): agens in e-is |GerlAnn 490|; iuratus in e-is constitutus |SentBrun 214|; da mihi (sc. deus) deflere mea crimina per ,miserere‘, / ut sit in e-is hoc ,miserere‘ meis, / ultimus ut flatus sit per ,miserere‘ beatus |AnnSarLud 224|; alia soror...cordiaca passione vehementer afflicta laborare videbatur in e-is |VitaAgn 127|; o tu, sacratissimum corpus Domini, ...me ciba et adiuva in e-is vite mee |PetrZittChron 185a|; in ultimo testamento, dum in e-is ageret |(1402) ActaIudCons IV 115|; ipsa domina in e-is posita potest...tot sexagenas...legare |(s. XV in.) TopTgApp 11b|; tunc primo confiteatur, quando est in e-is (gl.: na smrtedlne posteli, id est na podczepi ) |KNM XVI E 10 f.42r|; honesta matrona K. ...iacens in e-is ac lecto egritudinis |CapPr P 1210 f.84r|; transiens per quandam villam vidit quendam peregrinum solum iacentem in plathea et in e-is laborantem |KNM XIII F 4 f.250r|; saepiss. ad extrema (perduci; pervenire; venire; cf. ThLL ib. 2): ubi non post multos dies morbo ingravescente ad e-a pervenit |GerlAnn 513|; quidam frater ad e-a veniens...clamavit |KNM XIII F 4 f.250r|; qui infirmans ad e-a perductus est |ib. f.263r|; al.

spec.:

a medic.: partes corporis extrinsecus positae, eminentes (cf. ThLL ib. 2005,75) – vnější, vyčnívající části těla: humores mali descendunt ad e-a et ibi causant guttas |AlbicMin 130|; accidit in pestilencia calorem intus circulari, unde e-a rigent |AlbicMai 151|; e-a animalium, scilicet aures, pedes etc. sunt bone digestionis propter motum |CapPr P 1152 f.4vb|; al.; cf. extremitas (1c)

b philos:. in syllogismo: subiectum et praedicatum conclusionis (cf. ThLL ib. 2006,66) – v sylogismu: subjekt a predikát konkluse: conceditur katholice, quod ,iste pater generat‘ et ,iste pater est essencia divina‘ et negatur consequens, quod ,essencia divina generat‘. Oporteret autem sumi pro unione e-orum, quod: ,iste pater proprie formaliter est essencia divina, vel 2m formam suam propriam est essencia divina‘ |StanDeUniv 89|; secundo solet dici, quod non sequitur: „Risibilitas inest speciei humane sicud sua propria passio; igitur species humana est per se 2o convertibiliter risibilis“; quia in antecedente est predicacio 2m habitudinem vel 2m racionem tantum et in consequente inportatur predicacio 2m rem et realis unius e-i ad reliquum. Modo non oportet, si unius e-i ad reliquum est habitudo 2m racionem tantum, quod inter ea sit predicacio realis |ib. 123|; al. latius: pars contraria, adversa – protipól, protiklad: cum autem Cristus et dyabolus sunt duo e-a |HusSerm 107|.