Close Window

DuCange, Glossarium mediae et infimae latinitatis (1883-7): PANIS

PANIS,² Sacra Eucharistia, caro Christi, quae cum nobis caeleste pabulum suppeditet, vocatur a Cyrillo, aliisque spiritualis alimonia, τροφὴ πνευματιϰή, et Panis simpliciter. Isidorus lib. 7. cap. 2: Dicitur enim Panis, quia caro. At cum epitheto saepius, ut panem Dei caelestemque vocat Ignatius Epist. 14. quae appellatio desumta ex Joanne 6. et 1. ad Corinth. 10. et 11. atque istud etiam Lucae 24. cognoverunt eum in fractione panis, de discipulis profectis Emmauntem; plerique omnes de Eucharistia exposuerunt, in hisque Augustinus de Consensu Evang. lib. 3. quemadmodum et in Oratione Dominica, Panem quotidianum. Ita Tertullianus de Orat. Ambrosius lib. 5. de Sacramentis, Chrysostomus, Cyrillus, aliique. Ac Graeci quidem Patres, cum de Eucharistia accipiunt, rationem nominis hanc afferunt, quod panis iste divinus et animae et corporis substantiam, ut vocant, fulciat. Sic enim ἐπιούσιον cum Chrysostomo Cyrillus Catech. myst. 5. interpretatur; et Ambrosius in simillimo loco paulo aliter: Non est iste panis, inquit, qui vadit in corpus, sed ille panis vitae aeternae, qui animae nostrae substantiam fulcit, ideoque Graece ἐπιούσιος dicitur. Chrysostomus etiam nomen ἐπιούσιος deducit ab οὐσία, homilia in Orat. Dominicam: atque ita nuncupari, quod substantiam corporis permeet, eamque colligere valeat. Quamquam ibidem in Matthaeum idipsum vocabulum interpretatur ἐφήμερον, quotidianum, a voce ἐπιοῦσα, quae vulgatae editioni magis concinit. Cui notioni nomen ἐπιούσιος, ἀπὸ τῆς οὐσίας etiam profectum nonnulli accommodant: utpote quod pani praeclare conveniat, qui quotidie per nutritionem substantiae, τῇ οὐσίᾳ adjici addique videatur. Quo itidem fortasse sensu ἐπιούσιον, transsubstantialem, vel supersubstantialem vertit Ambrosius. Damascenus denique de Mysteriis, eamdem vocem de pane caelesti accipit, quo beati pascentur in caelis, cum hic eum ante in Eucharistia delibaverint : οὗτος, inquit, ὁ ἄρτος, ἐστὶν ἡ ἀπαρχὴ τοῦ μέλλοντος ἄρτου, ὁς ἐστιν ἐπιούσιος. τὸ γάρ ἐπιούσιον δηλοῖ τὸν μέλλοντα, τουτέστι, τὸν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, Hic panis est primitiae futuri panis, qui est adventurus; ἐπιούσιος enim futurum significat, hoc est, panem venturi saeculi. Haec damus ex Dissertationibus sacris ac historicis MSS. Michaelis Dufresne Soc. Jesu Presbyteri, ac fratris τοῦ μαϰαρίτου, Diss. 4. cap. 2.

Consule Thesaurum Suiceri in voce Ἐπιούσιος.

Panis pro quavis praestatione, etiam pecuniaria, non semel usurpatur, ut videre est infra in Panis focagii et forestae.

Panis pro victu quocumque sumitur, in lege Salica tit. 58. art. 1. edit. Eccardi: Et quicunque antea ei aut Panem, aut hospitale... dederit, etc.

Panis, pro mensura frumentaria, Gall. Boisseau, in Terragio Insulae-Adami laudato in Gloss. Jur. Gall.: En la ville de Chanvery, huit pains et les trois parts d'un pain, et vault chacun Pain un boisseau froment.

Panis Acrozimus, Saxonice, geseorid, in Gloss. AElfrici: ubi perperam editum acrizimus. Isidorus lib. 20. cap. 2: Panis acrozymus, leviter fermentatus, quasi acroazymus.

Panis AEstivatus, in veteri Glossario Lat. Gall. MS. ex Bibl. Thuana, Pains muisis: panis mucidus, Pain moisy.

Panis Alexandrinus, Biscoctus, apud Apitium lib. 4. de Re culin. cap. 1. Alexander Iatrosophista lib. 2. Pass. cap. 67. de Alexandrino pane. Ubi Glossae MSS. superlineares, biscocto. Matth. Silvaticus: Panis Alexandrinus, vel rubicundus, i. recoctus et rubescens, vel biscoctus. Adde Constantinum African. de Rat. vict. pag. 278. et Plin. lib. 18. cap. 7.

Panis, qui nostratibus Aliz dicitur, hoc est, ut vult Cotgravius, nimium spissus. Stat. pro pistor. Paris. ex Reg. Cam. Comput. fol. 5. v°.: Ly rois Philippe establi que les talemeliers demourans dedens la banlieue de Paris peussent vendre leur pain reboutiz, c'est assavoir leur reffuz, si comme leur pain raté, que rat ou soris ont entamé, pain trop dur, ou ars, ou eschaudé, pain trop levé, pain Aliz, pain mestourné, c'est à dire, pain trop petit, qu'ilz n'osent mettre à estal. Ejusdem notionis est Paste alixe, quae fermentatae opponitur, in Charta ann. 1461. ex Reg. 198. Chartoph. reg. ch. 191: Les habitans (de S. Belin) peuvent construire petiz fours en leurs hostelz, chacun d'une aulne de Provins de tour, pour cuire flaons et pastes alixes, sans ce qu'ilz y puissent cuire pastes levées en forme de pain. Vide Ordinat. reg. Franc. t. 7. p. 190.

Panis qui in aqua coquitur, et melior esse solet quam quotidianus, apud Udalricum lib. 2. Consuetud. Cluniac. cap. 4. Ruellius lib. 2. de natura stirp. cap. 20: Laudabatur et Parthicus (panis) non pridem huc advectus, quem alii Aquaticum vocant, quoniam aqua trahitur a spongiosa inanitate.

Panis Ardiniensis, Sordidus, in leg. 5. Cod. Th. de Annonis civicis, (14, 17.) etc. Unde vero ita appellatus, prorsus incertum. Conjecturas varias contulit Jacobus Gotofredus ad hanc legem.

Panis Armigerorum, Qui famulis quos vulgari vocabulo Escuiers vocabant, distribui ac dari solebat. Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 420: Infirmantibus (Leprosis) ministrat granetarius singulis diebus duos Panes Armigerorum ad opus unius servientis. Ministrat etiam omni tempore singulis eorum singulos Panes Armigerorum, et singulos galones cervisiae mediocris. Liber Joannis de Westerham Episcopi Roffensis editus ann. 1314: Primo die adventus D. Regis ad Roff. debent Spigurnelli habere 4. Panes Armigerorum, et 4. panes de pane garcionum. Vide infra, Panis servientalis.

Pain d'escuier, in Chartul. Corb. sign. Ezechiel ad ann. 1420. fol. 88. r°.: Sera tenus ledit fournier de prendre cascun samedi le blé des moeutures des mollins de Corbye, pour faire le blanc pain du couvent;... et pour faire Pain d'escuier, on lui délivrera blé des greniers.

Panis Artopticius, apud Plinium lib. 18. cap. 20. a vase seu testo, inquit Harduinus, in quo ii excoquebantur, dictus. Vide Turneb. Advers. lib. 14. cap. 5.

Panis Asper, Ater, furfureus, Gros pain, Pain bis. Glaber Rodulphus apud Duchesn. tom. 4. pag. 6: Vir sanctus (Majolus) secularis, dum interim a Sarracenis captus teneretur, cujus meriti esset latere non potuit. Nam cum ei hora prandii obtulissent cibos, quibus vescebantur, carnes videlicet Panemque admodum asperum, et dicerent, comede; respondit, ego vero, si esuriero, Domini est me pascere, ex his tamen non comedam, quia non mihi in usu fuerunt. Cernens enim unus illorum viri Dei reverentiam, pietate ductus, exuens brachia, simulque abluens et clipeum, super quem etiam in conspectu venerabilis Majoli satis mundissime panem confecit, quem etiam citissime decoquens, ei reverentissime detulit; ipse quoque suscipiens illum, atque ex more oratione praemissa ex eodem reficiens, Domino gratias egit. Vide Panis Clipanites.

Panis Avenaceus, in Concilio Francoford. ann. 794. cap. 4. Le Roman de Partonopex MS.: Trois fois meniue en la semeine, Ce est pain d'orge et pain d'aveine.

Panis de Aula, Abbatis scilicet vel hospitum. Charta ann. 1284. in Tabular. Fiscamn.: Vendidimus duos Panes de aula, duas mensuras vini, etc.

Panis Autopyrus, Ex quo nihil neque pollinis neque furfuris excretum vel ademptum, quasi totum in se triticum non imminutum habens, ex Gr. αὐτόπυρος. Ejusmodi panis mentio est passim apud scriptores, Celsum lib. 2. cap. 17. Marcellum Empiricum cap. 31. Caelium Aurelian. Siccensem lib. 5. Tardar. passion. cap. 12. Horatianum pag. 84. Guibertum Abb. S. Theoderici in Vita S. Bernardi lib. 2. cap. 1. § 6. etc. Vide Joan. Bruyerinum Campegium lib. 6. de Re cibaria cap. 9. Idem qui nostris Pain Chaland dicitur.

Panis Azymus, sive crudus, apud Constantinum Afric. lib. 5. Loc. commun. medic. cap. 15. et S. Willelmum lib. 1. Constitut. Hirsaug. cap. 6. Vide Iter Camerarii Scot. cap. 9. § 4.

Panis Beatus, Eulogia, panis a Sa cerdote benedictione consecratus. Pain benit. Hartmannus in Vita S. Wiboradae virg.: Remuneratus ab ea fragmen beati Panis accepit. Supra benedictionem appellavit.

Panis Benedictus. Cum Catechumeni ante baptismum divinorum mysteriorum participes esse non possent, proindeque sacram Eucharistiam percipere, dabatur iis, veteri Ecclesiae ritu, a Sacerdote panis ab ipso consecratus et benedictus, quo praepararentur ad Corporis Christi sumptionem, unde et sanctum fuisse ait S. Augustinus lib. 2. de Peccator. merit. et remiss. cap. 26: Et quod accipiunt, quamvis non sit Corpus Christi, sanctum est tamen, et sanctius quam cibi quibus alimur, quoniam Sacramentum est. Hinc Panis benedictus fieri vetatur in die Paschae, et in festivitate qua debent et solent corpus Christi recipere Christiani, in Praeceptis Synodalibus Petri de Collemedio Archiep. Rotomag.

Postmodum his panibus benedictis non soli Catechumeni, sed fideles etiam usi pro munere in signum mutuae amicitiae et communionis invicem transmissae. Rainerus contra Valdenses in catalogo Haereticor. de Graecis: Eucharistiam conficiunt de panibus fermentatis; excidunt rotulas: ex illo conficiunt Corpus Domini, et panes illi vocantur Panis benedictus, et datur omnibus qui volunt sumere in cibum. Ἄρτον διδόναι ἐν εὐχῇ, in Concilio Neocaesar. can. 13. Panem sanctificatum dare vertunt Isidorus Merçator et Dionysius Exiguus. Vetantur Ministri i. Subdiaconi, ἄρτον διδόναι, οὐδὲ ποτήριον εὐλογεῖν, in Concilio Laod. cap. 25. Et can. 49. non oportet in Quadragesima ἄρτον προσφέρειν, nisi Sabbato et Dominica tantum. At in Quadragesima non benedicebatur panis, sed oratio super populum dicebatur. Honorius Augustod. lib. 1. cap. 67: Statutum est ut panis post Missam benediceretur, et populo pro benedictione communionis partiretur; hoc et Eulogia dicebatur. Sed quia hoc in Quadragesima fieri non licuit, orationem super populum dici Ecclesia instituit, ut per hanc particeps communionis sit. Vide Eulogia.

Sacrae Eucharistiae loco, ut Panis benedictus iis detur, qui peccatis suis nuntium remittere nolentes, communicaturi ad sanctam mensam accedunt, auctor est scriptor quidam in serm. 15. ex Cod. S. Vict. Paris. 14. saec.: Se aucun maleurox hia qui son peichié ne voille déguerpir, je ne li puis veer, ne li doi, se il lo (le Corps N. S.) volt recevoir. Mais je li consoil que il ne lo reçoive pas: mais recoive Pain beneoit; et bien saiche il que Pain beneoit rien ne li vaut au salu de l'ame. Mais ensi est establi an sainte iglise, que l'an doint Pain beneoit à tel gent par couverture de lor peichiez; car quant il vendront à l'autel qu'il ne soient aparceu qu'il soient tel. Nusquam id ab Ecclesia sancitum facile crediderim.

Pane benedicto in sortilegiis utebantur. Lit. official. Atrebat. ann. 1349. in Reg. 77. Chartoph. reg. ch. 427: Quemdam buffonem indutum pannis croucheis, consimilibus pannis Jacobi d'Aloes, quodam poto tecto novo ad gravandum dictum Jacobum d'Aloes posuit, et nutrivit eumdem buffonem distrina navetae et Pane benedicto, etc.

Panis Biscoctus, Nauticus, Biscuit. Abbo lib. 2. de Obsid. Paris. vers. 361. ubi alii aliter legunt.: His Panem cupiens quaedam corrumpere, jussit Ut Biscocta Danum deferri. Will. Brito lib. 4. Philipp.: Rebus, aquis, armis, Biscocto Pane, meroque, Innumeras onerat naves. Chronicon Richardi de S. Germano ann. 1242: Biscoctum fieri jubet per loca maritima et loca alia pro fodro 150. galearum et 20. navium, quas armari mandat super Pisanos, etc. Epist. Frider. II. Imp. ann. 1245. apud Baluz. tom. 1. Miscell. pag. 459: Sunt autem haec in mari pericula, Panis indigestibilis et bis coctus, etc. Paulus Venetus lib. 3. cap. 46. de provincia Aden: Fiunt etiam ab incolis Panes biscocti ex piscibus, idque in hunc modum: Concidunt pisces minutatim, atque contundunt in modum farinae, et postea commiscent et subagitant quasi pastam panis, atque ad solem desiccari faciunt, et vivunt ipsi et jumenta ipsorum de illis panibus factitiis per totum annum. In usu etiam apud monachos fuisse Panem biscoctum testatur S. Wilhelmus lib. 1. Constitut. Hirsaug. cap. 6.

Panis Bisus, Ater, furfureus, Gall. Pain-bis, qui sordidus, Suetonio in Nerone cap. 49. et in leg. 5. Cod. Th. de Annonis civic. (14, 17.) Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 420: Jejunans debet sedere in area ante mensam, et comedere Panem bisum suum super scamnum sine panno. Cibarius, Apuleio Metamorph. lib. 6.

Panis de Brode, Ex frumento et secali confectus. Vide supra Broda.

Panis Buffectus, Siligineus. Vide, Buffetus.

Panis Cacabacius. S. Zeno Veronensis serm. 6. ad Neophytos: Hi (panes azymi) quos videtis egregia coctura suave redolentes, qui excocti sunt non furno, sed fonte, non humano, sed igni divino,... certe Cacabacii non sunt, non vetusti, non usti, non crudi, non mucidi, etc. Nugatur hoc loco vir doctus, qui cacabacios, nugaces et garrulos interpretatur, cum hic de panibus agatur. Casaubono dicuntur ejusmodi panes, qui saporem malum ex aqua in cacabo calefacta retinent, in Notis ad Lamprid. Ego vero malim cacabacios dictos, nigros, et quibus nihil ademptum est furfuris. Vide Cacabatus. Papias: Similiter autem et cacabacius Panis calidus siccat: frigidus vero minus multo siccus ex parte extenuat.

Panes Calendarii, Qui in Kalendis offeruntur. Durandus lib. 4. Ration. cap. 30. n. 40: In nonnullis locis parrochiani in die Natalis Domini offerunt Sacerdotibus panes, quos Calendarios vocant, propter illud quod legitur Levit. 22. Offeretis panes duos Sacerdoti, qui cedunt in usum ejus, et vocabitis hunc diem celeberrimum atque sanctissimum, etc. Tabularium Prioratus de Domina in Delphinatu, fol. 102: Et medietatem sepulturae, et medietatem Panis qui in Kalendis offertur, etc.

Panis Calidatus, Delicatus, tener, recens, Pain mollet. Chartular. S. Germani Paris. fol. 1: In festivitate B. Vincentii habet Praepositus Regis de Parisiis in ecclesia P. Germani de consuetudine 1. modium vini et 2. sol. Paris. et 12. Panes Calidatos..... Si vero comedere voluerint (servientes ejus) dabitur eis unus Panis Calidatus et una assatura, etc.

Minus bene; est enim Panis leviter coctus, qui Parisiensibus Eschaudé nuncupatur. Jura buticul. in Reg. Cam. Comput. sign. Pater fol. 155. v°. col. 2: Item le jour de la S. Vincent à S. Germain des prez en l'abbaye, cellui qui tient ledit liage, prent un muy de vin, xiij. Eschaudez grans;.... du demourant ledit fermier en doit rendre au prevost de Paris demi muy de vin et vj. Eschaudez, etc. Charta ann. 1272. ex Lib. nig. episc. Carnot.: Cum.... Carnotensis episcopus teneretur nos et clericos chori ecclesiae..... procurare in Pane, qui dicitur Eschaudez, etc. Vide Eschaudati.

Panis de Cambio quis intelligendus, docet Ordo eccl. Ambros. Mediol. ann. circ. 1130. apud Murator. tom. 4. Antiq. Ital. med. aevi col. 922: Quinque Panes de segala de cambio, et librae duae casei, et staria duo de vino. Sciendum est quia omnes illi Panes, qui dantur custodibus et veglonibus pro festo, debent esse de cambio, id est, vj. de sextario.

Panis Canibius. Charta Geraldi Abb. Angeriac. ann. 1385. in Chartular. ejusdem Monast. pag. 462: Item dominus abbas leprosis debet facere... in die omnium Sanctorum xxvi. panes frumenti, xiii. panes sunt ratione Canibii Panis et xiii. panes mandati, et xiii. justitias vini ratione mandati.

Panis Canonicalis, idem qui Canonicus, in Obituar. Ms. eccl. Camerac. fol. 28. v°.

Panis Canonicus, Pain de Chapitre, dicitur Rotomagi parvulus panis qui unicuique Canonico quotidie praebetur. Vita S. Rigoberti Rem. Archiepisc. a Mabill. laudata Liturg. Gall. pag. 414: Prius quippe quam exoptabilis hic altor ac pater eorum adveniret, non eis dabatur Canonicus Panis et non erant, ut sunt hodie, Canonici, sed sicut matricularii.

Panis Cantabrus, Furfureus. Vide Cantabrum 2.

Panis Capitularis, Idem qui Canonicus, ex Regesto Eccl. Andegav. ann. 1443. in Vita Matth. Menagii pag. 92.

Panis Caritatis, Pauperibus in eleemosynam distribuendus. Comput. ann. 1362. inter Probat. tom. 2. Hist. Nem. pag. 316. col. 2: Item solvi duobus hominibus qui portaverunt Panem caritatis pro helemosina facienda, etc. Pro Pane Benedicto, qui in signum mutuae amicitiae et communionis inter ejusdem sodalitii confratres distribuitur, occurrit in Stat. sabbat. Carcass. ann. 1402. tom. 8. Ordinat. reg. Franc. pag. 567. art. 25: Quod in die Assencionis Domini, in quolibet anno, Panis karitatis communis exeat seu adportetur a domo illius, qui tenebit vexillum sive baneriam dicti ministerii sabbateriae, sine debato et contradicione quibuscumque.

Panes Celarii, f. ex cellario communi. Obituarium MS. Eccl. Morin. fol. 8: Cuilibet Canonico residenti tenenti statum duo Panes Celarii ponderis quilibet 2. unciarum et 5. estrelingorum.

Panis Cenalis, pro refectione vespertina. Consuetudines MSS. Eccl. Colon. e Bibl. Eccles. Atrebat.: Panis Cenalis ponderabit 8. marc. et dimid. marcam.

Panis Ceparius, χυδαῖος ἄρτος, in Glossario Graec. Lat.

Panis de Chailly. Stat. ann. 1372. pro pistor. Paris. in Reg. Cam. Comput. fol. 11. v°: Le Pain blanc, appellé Pain de Chailly, de deux deniers de taille, pesera 18. onces. Vide Ordinat. reg. Franc. tom. 2. pag. 352. et tom. 5. pag. 500.

Panis Choesne, Menagio, idem qui Canonicus. Lit. remiss. ann. 1385. in Reg. 128. Chartoph. reg. ch. 84: Lequel suppliant print... trois Pains blans, appellez Choesnes.

Panis Chonhol vel Conhol. Acta Mss. Inquisit. Carcass. ann. 1308. fol. 37. r°.: Interrogatus quid comederunt, dixit quod unum Panem, vocatum Chonhol. Ibid. ad ann. 1309. fol. 31. r°: Misit dictis haereticis..... unam cannam plenam vino et unum Panem, dictum Conhol. Sed legendum videtur Curihol, quo Panis curialis significatur. Vide ibi. Charta ann. 1391. in Reg. 142. Chartoph. reg. ch. 68: In frumento, ordeo, pecunia, gallinis et medio Pane, vocato Curihol.

Panis Circuli vel Cuculi vocatur a quibusdam Plantula, quae vocatur Alleluia, acetosi saporis, tria habens folia. Glossar. medic. Ms. Simon. Januens. ex Cod. reg. 5959.

Panes Civiles. In Novella Justiniani 7. et in Addit. 3. Ludovici Pii cap. 30. in Capitul. Caroli M. lib. 2. cap. 29. Ecclesiae et xenodochia alienare vetantur res immobiles...... sive etiam rusticum mancipium, vel Panes civiles, atque titulo speciali vel generali hypothecae titulo obligare. Vide Panis gradilis.

Panis Clibanites, ex Gr. ϰλιϐανίτης, in furno coctus. Gloss. AElfrici: Panis clibanius, ofen-bacen-laf. Alexander Iatrosophista lib. 2. Pass. cap. 79: Quales sunt Panis bene confectus clibanitis, bis coctus, etc. Ubi Glossae MSS.: quasi furni. Panis fermentatus in clibano coctus, apud Constantinum de Rat. vict. pag. 279. cui opponitur Panis sub cinere coctus, pag. 278. Panis clibanitius, in testa coctu, apud Isidorum lib. 20. cap. 2. Vide Panis asper.

Panis de Coket, Similaceus. Fleta lib. 2. cap. 9. § 1. Vide Ifungia.

Panis Conjuratus. Vide Corsned.

Panes Consuetudinales, Qui ex consuetudine praestantur. Chartular. S. Vincentii Cenoman. fol. 60: Decrevimus autem quod monachi duas partes Panum Consuetudinalium et oblationum quicquid quinque festivis solennitatibus pertinentium acciperent, quacumque die redderentur. Panes Consuetudinarii, ibid. fol. 41: Cum...... contentio moveretur....... de Panibus Consuetudinariis in Natali Domini debitis. Panes Consuetudini, ibid. fol. 44: Insuper (habebunt monachi) medietatem Panum Consuetudinorum, scilicet in Natali et in Pascha. Vide Panis Natalitius.

Panes Consuetudinarii refectorii, Qui in refectorio solent apponi, in Chartul. S. Ebrulphi.

Panis Conventualis, Quo vescitur Conventus. Charta ann. 1254. ex Tabular. Fiscamn.: Vendidi... octo Panes Conventuales et octo galones vini. Alia ann. 1270. in Chartular. S. Vandreg. tom. 1. pag. 757: Dederunt mihi.... per totum cursum vitae meae unum Panem Conventus et unum panem hospitum qualibet die.

Panes Coronati. Charta ann. 1050. apud Puricellum in Monumentis Ambrosianae Basilicae pag. 428: In profesto ad vesperum fructus et vinum similiter secundum eandem consuetudinem: in solennitate vero Panes Coronatos, et vinum similiter, etc.

Panes Curiales, Qui e Curia domini proferuntur ad alendam familiam. Charta Theobaldi Comitis Blesensis Senescalli Franciae ann. 1190. in Regesto censuum Carnot.: Et concessi leprosis Belliloci omnibus diebus, quibus ego jacebo Carnoti,... carnis 12. den. in coquina, 12. sextarios vini, 12. den. in pane, vel 60. Panes curiales, si curiales panes habuerit curia. In Charta Catharinae Comitissae Blesensis et Claromont. ann. 1208. pro fundatione Capellae Novaevillae in Hez, statutum legitur, quoties Comes vel Comitissa Claromontensis in eodem loco morabuntur, Que li Chapelains ara par livroison par sengles jours quatre Pains curiaux, ou deux denrées de pain, et demi sestier de vin à taule, et une piece de char, ou deux deniers. Alia Charta ejusdem Comitissae ann. 1209. pro Capella de Creil: Ara en chascune nuit pour livroison 3. Pains curiaux. Charta Henrici II. Regis Angl. in Reg. Normannico Camerae Comput. Paris. sign. P.: Et volo et confirmo, quod in Curia mea habeat omnibus diebus, quamdiu ero apud Rotomag. liberationem, scilicet in dispensa mea 4. denariatas Panis, et in meo cellario unum sextarium vini, et in coquina mea 4. fercula, etc.

Panis Curiae, Eadem notione. Vide in Matutinellum.

Panis de Denano, an ex Donomio, Gall. Denain ? Charta Willel. comit. Pontiv. in Reg. forest. Alencon. ex Cam. Comput. Paris. fol. 23. r°: Pro annuo redditu..... unius Panis de Denano ad natale Domini, etc.

Panis Dispensatorius. Vide Panis secundus.

Panis Duplex, nostris Pain doublel. Charta ann. 1319. in Reg. 59. Chartoph. reg. ch. 408: Et in censibus, denariis, cum medietate duorum porcorum, et tribus Panibus duplicibus. Stat. pro pistor. Paris. in Reg. Cam. Comput. fol. 4. r°.: Se le maistre treuve pain mescheue, c'est assavoir Pain doublel, que on ait vendu les trois plus de six deniers, etc.

Panis Ecclesiasticus. Quidquid ecclesiastico viro ad victum necessarium est. Charta Philippi I. ann. 1106. in Tabul. Monasterii Maurigniacensis: Si aliquis ipsorum Canonicorum infirmitate praegravatus,.... de morte animae metuens, habitum sanctae religionis recipere proposuerit in praefata domo sanctae Trinitatis, Panem Ecclesiasticum et habitum S. Benedicti, quasi frater ejusdem loci, omni postposita pecunia, paratum invenerit.

Panis Epiphaniae, Qui in Epiphania praestationis nomine offertur. Charta ann. 1312. in Chartul. Arremar. ch. 124: Pro dictis quatuor denariis et obolo pro cantagio, pro Pane Epiphaniae, etc. Vide Panis Natalitius.

Panis Eleemosynarius, Qui ad eleemosynas distribui solet pauperibus. Silvester Giraldus in Itinerario Cambriae lib. 2. cap. 12: Cum Rege apud Slopesburiam in mensa sedens, cum ei de panibus propriis unum in honoris, ut assolet, et amoris signum Rex misisset; ipse statim in regio conspectu tanquam Eleemosynarium Panem in frusta concidit, et eleemosynarii more primo remotius exposita, deinde singulatim retracta comedit universa.

Panis Emendationis, seu de Emendamento. Polyptychus Fiscamn. ann. 1235: Filius Bernerii fabri debet habere unum galonem vini et unum Panem Emendationis, quando fabricat batellos magnorum signorum. Vide Emendamentum 3.

Panes Escaudati. Vide, Eschaudati panes.

Panis qui dicitur Faitis vel Fetiz, idem qui infra Panis Tornatus.

Panis Falsus, Non statuti et legitimi ponderis, aut formae indebitae, in Libert. Clarimont. ann. 1248. tom. 5. Ordinat. reg. Franc. pag. 601. art. 14.

Panis Feodalis, Qui ratione feodi percipitur. Obituar. MS. eccl. Camerac. fol. 19. v°.: Fit eleemosina de tribus mencaldatis bladi, de quibus ad instar Panum feodalium conficiuntur sexaginta panes, erogandi totidem pauperibus. Pain féodal, in Declarat. feud. Ms. comitat. Camerac.

Panis Fermentatius, gehafen hlaf, in Glossario Saxon. AElfrici.

Panis Ferratus, Gall. Pain ferez, Placentae species, f. Gauffre, quia in forma ferrea coquitur. Lit. remiss. ann. 1392. in Reg. 144. Chartoph. reg. ch. 197: Pluseurs bonnes gens qui estoient venuz oudit hostel pour eulx esbatre et mengier Pain ferez, ratons, crespes et autres choses.

Panes Festi, Qui diebus festis apponebantur, consuetis delicatiores. Charta Philippi Franc. Reg. ann. 1271. in Bullario Fontanell. fol. 38: Caro unius mutonis, duodecim Panes Festi, unum sextarium vini.

Panis Fiscalis, seu Ostiensis, in leg. un. Cod. Th. de Pretio panis Ostiensis, (14, 19.) qui de fiscali frumento, quod Ostiae pistoribus vendito confectus populo Romano vendebatur. Vide Jacobum Gotofredum et Salmasium ad Vopiscum pag. 408.

Panis Flaquerius. Vide supra in Flaquerius.

Panis Focagii, nostris Pain de feu, Qui pro focagio solvitur. Charta ann. 1339. in Reg. 73. Chartoph. reg. ch. 103: Item trente-neuf Pains de feu. Item vint et nuef deniers et maille de feu. Idem quod Foagium 1. Vide supra in hac voce.

Panes Foliati, Placentulae genus. Charta ann. 1303. in Tabular. Fiscamn.: Quatuor Panes foliatos et quatuor galones vini. Vide Foliata 2.

Panis Porestae, Praestatio pro jure utendi foresta. Assignat. dotalit. Joan. regin. Franc. ann. 1319. in Reg. 60. Chartoph. reg. ch. 69: Item pro Panibus dictae forestae triginta solidos. Vide supra Forestagium in Foresta.

Panis Fortis et Durus, apud JC. Anglos dicitur, cum quis de Felonia accusatus, accusatori aut judici respondere renuit, aut mutum se fingit, vel certe os aperire, aut loqui non vult: tum enim poena ea illi imponitur, donec Judici satisfaciat, ut in carcerem tetrum conjiciatur, in eoque, solo pane, duro, ac mucido alatur. Fortis autem dicitur, inquit Stanfordius lib. 2. Placitor. coronae cap. 61. quod adeo sit ponderosus et gravis, ut illum ferre aut sustinere nequeat reus: durus autem, quia toto vitae tempore, alio non victitabit, donec in eo moriatur. Statutum primum Westmonasteriense cap. 12. hanc poenam videtur induxisse: Purveu est ensement, que les felons escriés, et queux sont apertement de male fame, et ne soi vollent mittre en enquest des felonies queux homes leur mit seur devant Justices à la suit le Roy: soient mises en la prison fort et dure, come ceux queux refuseront estre à la comon ley de la terre, mes ceo n'est mie à entendre pur prisoners queux sont prises pur leger suspection.

Sic porro poenam hanc pluribus describit et explicat Stanfordius: Le jugement du Pain fort et dure est tiel, sçavoir que il sera remandé à le prison, d'où il vient, et mise en une basse meason estoppé, et la girra nude sur le terre, sauns aucun littour, sirps, ou auter draps, et sans ascuns garnishe environ luy, savant un chose, qui covera ses privi membres, et que il girra sur son dorse, et que son teste soit veste, et ses pees este, et que un brach soit trahi à un quarter del meason ove une corde, et l'auter brache à l'auter quarter, et inssint in mesme le maner soit fait de ses jambes, et que sur son corps soit mise ferre et pierre taunt, come il peut porter et plus, et le premier jour insuant, il aura Pain fait de barley trois morcels sans aucun boyer, et le second jour il boyra trois foites, tant si come il peut de l'ewe que est prochain à l'huys del prison, excepté ewe couraunt, sauns ascun pane, et ceo serra son dict, tant que il soit mort. Haec fere latine exscripsit et expressit Cowellus lib. 4. Instit. tit. 18. § 35: Reus, inquit, in loco aliquo infero carceris et tenebricoso constituitur, nudus super nuda terra, pudendis tantum tectis, brachiisque et pedibus fune in quatuor domunculae angulos tractis, supinus extenditur. In hunc autem modum ligatus, tanto ferri saxive pondere pectori imposito oneratur, quantum sine contusione ferre potest. Die sequenti tria Panis hordeacii frusta sine potu sumit: nudius tertius totidem aquae haustos quantoscumque, dummodo non profluentis, quae carceri proxima reperitur, sed sine pane: atque ita per vices pane et aqua istiusmodi quotidie vescitur, donec oneri, frigoris, atque famis cruciatu extinguitur. Henricus de Knyghton ann. 1389: Quidam Vicarius de Wintringham obmutescens, adjudicatus est ad poenam mutorum. Huc forte referri potest Charta Philippi Augusti anno 1200. pro Universitate Parisiensi: Quia factum negat, in perpetuis vinculis detinebimus, in arcta custodia et paupere victu, quandiu vixerit, nisi forte elegerit Parisiis publice aquae subire judicium, etc.

Panis Fractio, De qua haec accipe ex Dissertationibus sacris ac historicis ineditis Michaëlis Dufresne, Soc. Jesu Presbyteri, fratris olim charissimi, de antiquis Sacramentorum ritibus, etc. Dissert. 4. cap. 2: Ad idem caput (de variis nominibus Eucharistiae) vox itidem alia pertinet, qua fractio Panis, ϰλάσις ἄρτου, de celebratione Eucharistiae usurpatur, ob Christi etiam factum, quem expresse notant Evangelistae Sacramentum hoc instituentem fregisse panem: unde et tota actio distributioque Sacramenti hujus Fractio panis appellata est, Actorum Apostol. 2. et alias saepe. Nec est necesse huc revocare veterem inter Judaeos cerimoniam, qua sub initium Coenae Paschalis panem unum ex azimis paterfamilias duas in partes divideret, et alteram quidem abderet sub mappa, alteri vero hac fere formula benediceret: Benedictus es Domine Deus noster, Rex universi, qui educis panem de terra. Quippe panem frangere locutio Hebraeis, Scripturaeque ipsi usitatissima est de sumentibus cibum, vel porrigentibus. Frange, inquit Isaias 58. esurienti panem tuum: quae ad Eucharistiam translata. Unde Actorum 2. v. 24. dicitur, Erant autem perseverantes in doctrina Apostolorum, et in communicatione fractionis Panis. Ubi ex articulo τοῦ ἄρτου in editione Graeca apposito, interpretes colligunt panem illum per antonomasiam, scilicet Eucharistiam, quasi digito demonstrari. Perdiu vero ea consuetudo tenuit in Ecclesia, ut panis Eucharisticus Christianis distribuendus in partes minutas tribueretur, quas vocant e re Christique facto, ϰλάσματα, hoc est, fragmenta, ac μερίδας, nempe particulas potius, quam μέρη, id est, partes: quia ut aiunt Concilii Nicaeni Patres can. 5. οὐ πολὺ λαμϐάνομεν, ἀλλ᾽ ὀλίγον, ἵνα γνῶμεν ὅτι οὐϰ εἰς πλησμονὴν ἀλλ᾽ εἰς ἁγιασμὸν illa capi intelligamus. Hinc etiam forsan idioma manavit Ecclesiarum Africanarum, cujus mentio fit apud Gratianum dist. 11. can. 58. qui haec Augustini verba refert: Norunt fideles, quemadmodum manducent carnem Christi: unusquisque accipit partem suam, unde et ipsi Gratia (Eucharistia) partes vocatur.

Panis Fractio apud Catharos Valdensium sectarios. Vide Reinerum contra Valdenses cap. 6. pag. 66.

Panis Fractus, dictus postmodum Panis benedictus, qui in particulas dissectus, dirempta ea, quae ad consecrationem sumitur, plebi et fidelibus distribui solebat. Ἱεροῦ ϰλάσματος μετάληψις, Panis benedicti Participatio, apud Pachymerem lib. 7. cap. 6. 15. 22. lib. 8. cap. 10. Sed proprie

Fractio Panis dicebatur Eulogiarum benedictio, quae a Presbyteris vel Episcopis fiebat ante cibi sumptionem, seu prandium quas amicis vel convivis distribuebant in communionis symbolum. Unde Gregorius Turonensis in Vitis Patrum cap. 6. dixit: Pane confracto communionem largiri, et Theodorus Cantuariensis Archiepisc. in Capitul. cap. 95: Fracta oblatione communicare. Idem cap. 5: Cum Graecis non frangunt Panem, nec collectionem dicunt, vel Dominus vobiscum, Diacones, nec Completum. Eddius Stephanus in Vita S. Wilfridi cap. 57: Et illa die omnes Episcopi se invicem osculantes et amplexantes, Panemque frangentes communicaverunt, etc. Supplex libellus Monachorum Fuldensium Carolo M. porrectus, art. 4. apud Browerum lib. 3. Antiq. Fuld.: Quod communicationem fracti Panis ante cibum quotidie sumere non respuatur: secundum exempla praecedentium patrum. Hincmarus Rem. in Capitulis ad Presbyteros parochiae suae cap. ubi de Conventibus et Gildoniis Presbyterorum, in quibus reconciliantur, qui invicem dissident: Et post debitas admonitiones, qui voluerint eulogias, a Presbytero accipiant, et tantum frangentes, singuli singulos biberes accipiant. Vita S. Aicadri Abb. Gemetic. cap. 20: Nec mora post longa peracta, et Missarum solenniis celebratis, post fractionem Panis, commendato grege Domino, petierunt prosperum iter, etc. Hugo Flaviniac. pag. 177. de B. Richardo Virdunensi Abbate: Erat autem viro Dei familiare mane surgere, laudes Deo dicere, iter accelerare, atque consuetum Domino in via pensum reddere: et sic hora fractionis Panis imminente, Missarum solemnia agere, quocumque esset, et expletis mysteriis ad frangendum panem discumbere, ne gravarentur fratres labore itineris, et continuatione jejunii. Vide Eckehardum juniorem de Casibus S. Galli cap. 1. pag. 48. Reinerus contra Valdenses pag. 94: Si singulis per domos Panem frangis. Vide Panis Benedictus, Eulogia.

Panis Francicus, Placentae genus. Charta ann. 1291. tom. 1. Hist. Dalphin. pag. 26: Item quilibet burgensis et habitator dictae villae potest, si voluerit, facere et habere infra dictam franchesiam dictae villae furnum ad Panem Francicum, et non ad alterum panem et pastellos decoquendos.

Panis Franciscus, tom. 7. Ordinat. reg. Franc. pag. 311. art. 11.

Panis Frixius, gehyrst hlaf, in Glossario Saxonico AElfrici.

Panis Frumenti, Qui nobilium erat, vel certe honoratorum aut divitum. Plinius lib. 19. cap. 4: Alio pane procerum, alio vulgi, tot generibus usque ad infimam plebem descendente annona. Usatici Barcinonenses a Raymundo Berengarii Comite et Adelmodi editi cap. 7: Bajulus interfectus vel debilitatus, vel caesus, vel captus, si nobilis est, et Panem Frumenti comedit cotidie, et equitat, emendetur sicut Miles. Vide Consuetud. Labourtensem tit. 18. art. 4. Constantinus African. lib. 5. Commun. loc. medic. cap. 15: Omnis Panis de Frumento calidus est in primo gradu. Panis Frumentarius, in Statutis antiq. Corbeiensib. lib. 4. cap. 4.

Panis Furfurativus, pro Furfureus, apud Alexandrum Iatrosophistam lib. 1. Passion. ubi Glossae MSS.: Panem Furfurativum, qui fit ex ordeo vel furfure, interpretantur: πιτυρώδης, Graecis.

Panis Gradilis, Qui ad gradus plebi distribuitur: nam cum summa esset plerumque in urbe Constantinopolitana rei frumentariae penuria, tum propter civium et incolarum in ea multitudinem, tum quod Thracia atque adeo vicinae regiones, frumenti haud multum feraces, iis alendis vix sufficerent, provisum ab Imperatoribus, ut per annos singulos, certis ac statis temporibus, annona ex Alexandria et AEgypto in urbem transferretur: quam quidem transvectionem Felicem embolam vocitabant, quod ea populus gaudens reficeretur. Nec hac ratione penuriae publicae cautum duntaxat, sed et panes, Imperatoris nomine, dividebantur, non pauperibus modo, verum etiam honestioribus e populo, atque iis praesertim, qui domos in urbe exstruxerant, quos ϰλητόρων nomenclatura, non uno loco donat Chronicon Alexandrinum, Possessorum, Liberatus Diaconus cap. 20. nos dicimus, Proprietaires. Unde panis, sive jus capiendorum panum e publico domos sequebatur, ita ut qui illas quomodo distraxisset, id juris amitteret, ut est in l. 1. Cod. Theod. de Annonis civilibus (14, 17.) Distribuebantur porro ejusmodi panes in gradibus, unde Gradiles appellati sunt. Prudentius lib. 1. contra Symmach.: Omnis, qui celsa scandit coenacula vulgus, Quique terit silicem variis discursibus atram, Et quem Panis alit gradibus dispensus ab altis.

Distribuebantur vero panes isti datis tesseris. Themistius orat. 4. pag. 116: Δαπανῶ μὲν γὰρ πόρους βασιλιϰοὺς ἐϰ τῶν σιτοφυλαϰίων τῶν δημοσίων. Deinde, ἀλλὰ ϰαί οἱ νευροῤῥάφοι, ϰαὶ οἱ σϰυτοτόμοι, ϰαὶ πάντες ὅσοι ϰαλαμηφοροῦσιν ὄρθριοι ἐπὶ τάς ἐρϰάνας. Ubi ϰαλαμηφορεῖν, est tesseras ferre: ϰάλαμος enim tessera exponitur in Glossis Philoxeni. Proinde de ejusmodi tesseris intelligendus auctor Chronici Alexand. in Commodo: Ἐν Ἀντιοχείᾳ, Ἀρτάϐανος φιλοτίμως ἔῤῥιψεν τοῖς δήμοις ϰαλάμια συντόμια διαιωνιζόντων, ϰαὶ ἐϰέλευσεν τούς ἄρτους πολιτίϰους. Quae verba haud recte reddidit interpres. Erant porro tesserae illae aereae, aut certe malleo ductae: δέλτοι enim σφυρηλάτοι dicuntur mox eidem Themistio, quod etiam indicat lex 5. Cod. Theod. de Annonis civicis (14, 17). Sed haec pluribus prosequimur in Constantinopoli nostra Christiana, ubi de Gradibus.

Panis Gresus, Cinereus, ater, furfuraceus. Inquisitio pro canonisatione S. Yvonis MS.: Hamo Tolleflun famulus D. Yvonis, postea reclusus. Hunc misit D. Yvo apud Lohanec pro quaerendo panem, qui detulit panem nimis deliquatum, prout videbatur D. Yvoni, qui dixit: tu vis habere delicias, nonne invenisti panem magis grossum ? Qui respondit: non inveni nisi panem furfureum, qui nihil valet pro sustentatione hominis. Et tunc praedictus D. Yvo remisit illum panem, et famulo dixit ut afferret illum panem magis grossum; et ille detulit illi Panem Gresum.

Panis Grossus. Tabul. S. Florent. tom. 1. Probat. Hist. Britan. col. 438: Goffredus filius Ansquitil donavit S. Florentio vendam grossi Panis, id est, sigalae, avenae, ordei in villa de Mezuoit. Vide Panis Gresus.

Panis Hebdomadarius. Vita S. Nili Junioris pag. 40: Καὶ τὸν ἑϐδομαρισιαῖον ἄρτον ὁ μέγας Φαιτῖνος σὺν πολλῇ παραϰλήσει πείσας τόν ὅσιον Νεῖλον δέξασθαι παρ᾽ αὐτοῦ ἐϰ τῆς τῶν χειρῶν ἐργασίας ἀντεσηϰοῦτο. Qui forte uni hebdomadi sufficit alendo homini.

Panis Herbaticus, vel Herbaceus. Glossae Biblicae MSS.: Borith, herba, de qua fiunt panes, quos Herbacios appellant, quibus siccatis pro sapone utuntur. Eadem habent Papias et Johannes de Janua. Panis ex herba facti meminit Suetonius in Julio cap. 68.

Panis Hordeaceus, in Concilio Francoford. ann. 794. cap. 4. Fortunatus lib. 10. Poem. in Epist. 2. ad Mumolenum: Quod triticei pavit oblectante candore, vel suavitatem pascente, post Hordeaceae frugis aristosa cibaria fastidioso nimium dente, nare, fauce, transitur. Artemidorus lib. 1. cap. 71: Ἄρτοι ϰρίθινοι, πάσιν ἀγαθοί. πρώτην γάρ τροφὴν ταύτην ἄν ἀνθρώποις δεδόσθαι παρά θεῶν λόγος ἔχει. Vide Casaubonum ad Sueton. de Grammat. et Rhetor. De examine et purgatione per panem hordeaceum, vide in Corsned.

Panis Hospitum, vel ad hospitem, Quo refici solent hospites. Chartular S. Vandreg. tom. 1. pag. 271: Mihi quamdiu vixero quolibet die quemdam Panem ad hospitem dederunt. Ibid. pag. 764: Qualibet die unum Panem hospitum et unam tortam. Pains d'hostelage, in Consuet. Dunensi art. 27. idem ac Census, qui exigitur a domino feudali pro singulis focis seu domibus subditorum ac tenentium suorum.

Panis Iernagii, Ex frumento hyemali confectus. Vide Iernagium.

Panis Karitatis. Vide supra Panis Caritatis.

Panes Lavitii. Statuta antiqua Canonicorum S. Quintini in Viromand. apud Hemereum pag. 116: Debet Eccle-S. Petri unicuique de intrinsecis 1. panem, scilicet 60. panes de medio, et Lavitios Panes, scilicet 6. sext. frumenti, etc. Infra: Debet custos cuique privato 1. panem et 2. sext. frumenti ad Panem Laveitium. Isidorus lib. 20. cap. 2: Sfungia, panis aqua diutissime laxatus, similam modicam accipit, et fermentum modicum, et habet humectationis plusquam omnis panis: unde et spongiae nomen accipit. Vide Jo. Ruellium lib. 2. de Natura stirpium cap. 31.

Panis Lustralis, Idem qui Benedictus, aqua lustrali sanctificatus. Charta ann. 1416. ex Tabul. S. Petri de Regula: Quae omnia memorato sacristae assignata erant. Praeterea quidquid Panis lustralis, distributione facta, suspererat.

Panis Gallice dictus Maillau. Charta Phil. IV. ann. 1328. in Reg. donor. Caroli Pulc. ex Cam. Comput. Paris. fol. 29. v°.: Item le prieur de saint Sepulcre doit chascun an deus fois l'an treze eus fris.... et six Pains Maillaux. An idem qui

Panis de Mait, Qui in mactra subigitur. Charta ann. 1201. ex Tabul. S. Gauger. Camerac.: Concessit ecclesia memorata advocato... unum Panem de Mait et unam gallinam. Vide Mait.

Panis Matinellus, f. Qui ad jentaculum apponebatur. Chartular. S. Vandreg. tom. 1. pag. 844: Duos panes qui vocantur Matinelli tantummodo percipiet.

Panis Medianus, Gall. Pain moyen. Charta ann. 1196. in Chartul. S. Joan. in valle: Percipiet a nobis singulis diebus duos Panes, quos vocamus Medianos, et de vino et de coquina, sicut unus ex majoribus servientibus nostris.

Panis Medius, Dimidius panis. Regula Magistri cap. 26: Medius Panis pensans libram singulis fratribus in die sufficiat secundum formam divinae dispensationis, cum Medium Panis caelestis corvus Paulo servo Dei cotidie vescendum paraverit.

Panes Melliti, nostris Pains d'espice. Arnoldus Lubecensis lib. 3. cap. 32: Et defecerat Panis in sistarciis eorum: fuerunt tamen inter eos, qui Panes Mellitos, cum in abundantiis erant, sibi praeparaverant, et utcumque sustentabantur.

Panis Mensurabilis, in Edicto Pistensi art. 20.

Panis Militis, Idem qui Armigerorum. Charta ann. 1248. in Chartular. Fiscamn.: Praeter ea vendidi eisdem duos galones vini et duos panes albos et duos Panes Militis. Aliae ann. 1270. ibid.: Vendidi octo Panes Militis et octo galones vini.

Panis Missium, pro Missis celebrandis. Comput. Ms. eccl. S. Egid. Abbavil. ann. 1386: Bolengario pro Pane missium, viij. solidos.

Panis Mixtus, in Itinere Camerarii Scotici cap. 9. § 4. Panis de mixtura, in Statutis antiq. Corbeiensibus lib. 1. cap. 4. Pain de meteil. Vide Mixtum 2.

Panis Moly, pro Mollet, Delicatus. Lit. pro civit. Anicii ann. 1460. in Reg. 190. Chartoph. reg. ch. 180: Sur la forme et maniere de faire et vendre Pain blanc, appellé Moly, etc.

Panis Moffletus, Eodem intellectu. Vide Mofflet.

Panes Monachiles. Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 149: A Celerario singulis diebus debent venire in refectorium 72. Panes Monachiles, quorum quilibet erit ponderis 65. solidorum, ex quibus singuli Monachi singulos percipient.

Panis Mutuatus, in vetusto Chartular. unde nostris corrupte Pain mouton, quasi panis vervecius. Mutuatus vero dici ex eo videtur, quod illum divitibus offerre soleant pauperes pecuniam inde ab eis accepturi, ac si mutuum darent. Vide Dictionarium Trevolt. v. Pain.

Oudinus in Diction. Gall. Ital.: Pain mouton, certo panetto con grani di fromento in cima. Forte Mouton a voce ficta Molletum, dimin. a Molle; adeo ut idem sit qui Pain mollet.

Panis Natalitius, cujusmodi fieri solet in die Natalis Domini, et praeberi dominis a praediorum conductoribus, in quibusdam provinciis, qui ex farina delicatiori, ovis, et lacte confici solent: Cuignets appellant Picardi, quod in cuneorum varias species efformentur. Gervasius Dorobernensis ann. 1188: Nec eorum devotioni sufficere potuit, Panem conferre Natalitium, nisi etiam conventui panem conficerent piperatum. Charta Petri Meldensis Episcopi ann. 1228. in Tabular. ejusdem Ecclesiae fol. 35: Item quittamus hominibus de Varedis consuetudines nemoris, videlicet gallinas, Panes de Natali, et bolos, et ipsi quittaverunt nobis, etc. Charta Guillelmi Episcopi Ambian. in Tabular. Episcopor. ejusd. urb. fol. 27: Omnibus candelis et Panibus de Natali et de Paschate, qui vocantur tortelli, exceptis. Charta ann. 1214. in Tabulario Ecclesiae Carnotensis n. 179: Habet etiam de quolibet hospite unum Panem ad Natale Domini, etc. Hist. MS. Beccensis Monast. pag. 662: Recepit ad firman.... tertiam partem decimarum vini, Panem Natalis Domini et Paschae et Purificationis B. Mariae. Neque aliae videntur oblationes panum et caeterarum rerum, quae in Epiphania Advocato fiebant, in Charta Friderici I. Imperat. ann. 1159. in Metropol. Salisburg. tom. 3. pag. 49. 409. Vide Torta.

Panis Nauticus, Marcello Empirico cap. 27. pag. 137. qui alias Biscoctus. Miscebis.... Panem candidum vetustum, vel tostum, vel, quod est melius, Nauticum. Vetus aut Nauticus Panis, apud Plinium lib. 22. cap. 25. Panis navalis, Coelio Aureliano lib. 5. Chron. cap. 1.

Panis Nicolaus. Ita Placentas appellavit Augustus a Nicolao Damasceno sibi exhibitas et donatas, ut est apud Photium in Bibl. Palladius in Hist. Lausiaca cap. 47: Καὶ Νιϰολάους παμμεγέθεις ἄρτους δεϰὰ ϰαθαροὺς ϰαὶ θερμαοὺς, etc. Ruffinus de Vitis Patrum cap. 7: Nicolai etiam ingentes, et Panes calidi et mundissimi, etc. Vide ibi Rosweidum.

Panis Nitidus, apud Bedam lib. 2. cap. 5. et Marculfum lib. 1. form. 11. Mundus, apud Lampridium in Alexandro Severo, et in leg. 5. Cod. Th. de Pane Gradili (14, 17.) Καθαρὸς ἄρτος, apud Theophanem anno 40. Theodosii Junioris. Ita porro saepe dicitur, qui ad sacrificium paratur. Concilium Toletan. XVI. can. 6: Ut aliter Panis in altari Domini sacerdotali benedictione sanctificandus proponatur, nisi integer et Nitidus, qui ex studio fuerit praeparatus, etc. Chilienus in Vita S. Brigidae num. 52: Hos igitur manibus Nitidos de robore Panes Detulerat secum servandos inde Sacerdos, In Pascha Domini, vel festis munera Christi, Haec sumenda Dei servis, sanctisque puellis.

Panes Nuntii, Qui nuntiis dari solent, in nuntii allati mercedem. Philippus Eystetensis Episc. in Vita S. Willibaldi, de quodam contracto sanato ad Translationem reliquiarum S. Walpurgis: Claudicando chorum ascendit prorumpens in haec verba, O gloriose Praesul Christi Willibalde, da mihi Panem Nuntii, soror tua advenit te benigne salutatura. Ubi Gretzerus ad oram libri scripsit hoc verbum Germanicum Bottenbrott, ex Brott, panis, et Bott, nuntius. Josua Pictorius Bottenbrott, Evangelia interpretatur.

Panis Oblatus, in Fleta lib. 2. cap. 14. § 4. Obolatus, lib. 2. cap. 72. § 19. Vide Oblata.

Panis Oblialis, Panis tenuissimi species, nostris Pain oublieré. Hist. abbat. Condom. pag. 485: Reddit triginta Panes obliales et duos solidos, etc. Tabular. episc. Carnot.: Veci seu que Mgr. Jehan de Drouaiz, sire de Tacheinville, avoue à tenir de Mgr l'évesque de Chartres..... six Pains oublierez de rente. Vide in Oblata.

Panis Oculatus, nostris Plein d'yeux, Rarus, fistulosus, in Medicin. Salernit. edit. 1622. pag. 155.

Panis Opirus. Glossae ad Alexandrum Iatrosoph.: Opirus Panis, i. panis medie maacius. Sic in MS. Vide Opirus.

Panis Orationis Sanctae, Super quem recitata oratio, Pater noster. Acta Mss. Inquisit. Carcass. ann. 1308. fol. 66. v°.: In principio mensae dictus Petrus Auterii accepit usque ad dimidiam placentulam, et stans pedes tenendo dictum panem, cum manutergiis quae posuerat in collo suo, incoepit dicere desuper: Pater noster... Postea fregit dictum panem cum cutello suo, et posuit in mensa coram se primo et coram quolibet nostrum; et dixit tunc mihi, quod hoc vocabant ipsi Panem orationis sanctae. Vide Panis sanctae Orationis.

Panis Oris, vulgo Pain de la bouche, Regi destinatus. Arest. ann. 1345. 6. Aug. in vol. 2. arestor. parlam. Paris.: Panetarius (habet) telas albas ad reponendum Panem oris, etc.

Panis Ostiensis. Vide Panis Fiscalis.

Panis Paganus, a Rusticis seu hominibus qui in pagis habitant, confectus. Charta ann. 1309. tom. 1. Hist. Dalphin. pag. 86: De quolibet vendente eodem modo Paganum Panem, pelleteriam, etc.

Panis Panetariae, Ex penaria. Charta ann. 1248. in Chartul. Cluniac. ch. 256: In crastino Nativitatis Domini unum Panem panetariae... Unum panem de panetaria pretii unius denarii.

Panis Papalis. Matth. Silvaticus: Simila sic fit. Frumentum fractum in frusta, vel mollitum grosse, in qua diversa substantia dividitur per cribra, extrahitur furfur, et farina subtilissima, quae pollina dicitur, postea remanet simila, quae dividitur in grossum, subtilem et mediocrem. De pollina fit Panis Papalis, etc. Eadem habet nescio quis Cotta. Idem et Panis Romanus vulgo appellatur. Vide Angelum Paleam in Antidotarium Mesuae c. 274.

Panis Paratus. Necrol. eccl. Rotomag. ex Cod. reg. 5196. fol. 1. r°.: Item Panem puratum cuilibet canonico, continentem seu valentem panem cum dimidio de illis, qui consueverunt distribui in communi.

Panis de Paribus. Charta Radulfi de Clarom. Domini Ailliaci ann. 1224. in Tabular. Corbeiensi: Advocatus habet apud Brach de singulis hospitibus unum Panem de Paribus. Idem qui

Panis de Pers, in Charta ann. 1293. ex eodem Tabular.: Beatrix Tierrée et duo liberi sui pro manerio suo (debent) in Natali unum caponem, xii. denarios et unum Panem de Pers... Domina Peronale Carpentier pro manerio suo in Natali Domini unum caponem, unum denarium et tres Panes de Pers... Item Agnes Raimbalde pro domo sua in Natali duos capones, duas fouachias de Pers.

Panis Paximatius. Vide Paximatium.

Panes Pele. Tabular. Calense pag. 40: Item xii. panes qui vocantur Panes Pele. Item xii. capones.

Panis Perditus, vulgo Pain perdu, Panis frixus. Lit. remiss. ann. 1384. in Reg. 126. Chartoph. reg. ch. 8: Lequel exposant leur respondi que il ne leur avoit que donner fors un pain blanc et du burre;... et lors entrerent oudit hostel disans que ilz en feroient du Pain perdu.

Panis Picentinus, Qui ex alica fiebat, ut auctor est Plinius lib. 18. cap. 11. de quo etiam Apicius lib. 4. de Re culin. cap. 1.

Panis Piperatus, Idem qui Mellitus. Vide Panis Natalitius.

Panis Porcinus, Plantae species. Vide supra Casamum.

Panis nuncupatus Pote. Stat. pro pistor. Paris. in Reg. Cam. Comput. fol. 3. v°.: Et se le pain estoit de plus de 11. deniers, il seroit le maitre; et ce pain appelé le Pain pote. Pain porte, in Consuet. Genovef. Mss. fol. 8. r°. ex eod Stat.

Panes Praebendarii, Qui diatim distribui solent Canonicis Praebendariis ex communi pistrino. Honorius III. in 5. Compilat. tit. 16. cap. 2. ad Canonicos Compostellanos, ubi quaerit, an in vigesima Ecclesiasticorum proventuum in subsidium Terrae sanctae decreta in triennium, istiusmodi panum vigesima exigi debeat: Non oportuit nos de quotidianis dubitare stipendiis, quae in Pane, vino ac numerata pecunia consistunt. Et infra: Nec multum dubii remanet de Panibus illis, quos dicitis in vestro vulgari Reguaffas. Ubi Innoc. Cironus observat ejusmodi panes Praebendarios dici, et in Tolosano tractu Moufflets appellari. Vide eumdem in Paratitl. Juris Can. lib. 5. tit. 5.

Panes Praebendales dicuntur iidem in Concilio Coloniensi ann. 1260. can. 11. Regula reformat. Monast. Mellic. ann. 1451. in Chron. ejusdem pag. 413: Panis Praebendalis est triticeus et esibilis, moderatae quantitatis; et apud prandium cuilibet fratrum unus apponitur, addito uno in medio fratrum duorum.

Panis de Pricked-Bread, Re aliqua respersus, ut panis speciarius; ab Angl. Bread, panis, et Prickt, punctus. Monast. Anglic. tom. 1. pag. 498: Molendinario septem panes de conventu, et septem Panes de Pricked-Bread.

Panes Primttiales, Qui Ecclesiis aut dominis, pro primitiis offeruntur. Tabularium S. Flori in Arvernia: Quilibet homo Dom. P. unum Panem Primitialem exsolvat. Iidem qui

Panis dictus Primos. Pactum inter prior. et habitat. S. Belini ann. 1461. in Reg. 198. Chartoph. reg. ch. 191: Quant iceulx habitans feront lesdites corvées,... le prieur sera tenu de bailler pour le repas de ceulx, qui conduiront une chacune desdites charrues, pour chacun jour, deux Pains, que l'en appelle Primos, d'un bichot de froment les sept.

Panes Propositionis dicuntur in Charta Avae Comitissae Ruscinonensis apud Steph. Baluzium in Append. ad Capitul. num. 144: Cum ipsas primitias et ipsas decimas vel Panes Propositionis, vel cum ipsas redhibitiones, quas ipsa Ecclesia habet, vel habere debet. Nam iis solis Sacerdotibus et Levitis licebat vesci, ex 1. Reg. 21.

Panes Provendaricii. Adalardus lib. 2. Statutorum Corbeiensium cap. 1: Unicuique fratri hortolano per vices centum Panes Provendaricios, quos Panes debet dare frater, qui panem providet fratrum.

Panis Quadragesimae, Cujus in Quadragesima ad collationem usus. Necrol. eccl. Paris. Ms.: 11. Nonas Febr. Obiit Albertus, qui dedit nobis decem libras ad Panem Quadragesimae.

Panis de Rebuleto, Ex farina, unde pollen excretum est, factus. Charta ann. 1297. in Chartul. Fiscamn.: Item quolibet die totius anni unum Panem de Rebuleto post panem conventus.

Panis Reversatus. Vide Focacia.

Panis Romanus. Vide Panis Papalis.

Panis Rubidus, recoctus et rubefactus. Isid. lib. 20. cap. 2.

Panis de Sala, Idem qui Hospitum, Pain de sale. Chartular. S. Vandreg. tom. 1. pag. 844: Et habebo duos Panes de Sala et vinum.

Panis Salis, Certa salis meta vel massa, nostris Pain de sel vel Pain salignon. Charta Alfonsi comit. Pictav. et Tolos. ann. 1256. in Reg. 62. Chartoph. reg. 46: Item una saumata salis det unum Panem salis et unum denarium. Ordinat. hospit. reg. ann. 1285. in Reg. Cam. Comput. Paris. sign. Noster fol. 53. v°: Et se praigne garde le mestre de l'ostel que l'en ne face trop de Pain de sel. Item le saussier devers le roy mangera à court et prandra le Pain du sel là où il l'a accoustumé à prandre. Lit. ann. 1393. inter Probat. tom. 3. Hist. Burgund. pag. 111. col. 2: Un denier Tournois sur chacun Pain de sel, appellé Salignon. Consuet. Castell. ad Sequanam ex Cod. reg. 9898. 2: Ilz paient à ung chacun d'iceulx seigneurs ung sextier de vin, un Pain sallignon, et une pinte huille, se ils veulent vendre sel et huille. Vide infra Saligium.

Panis Sanctae Orationis dicebatur Panis benedictus apud Albigenses. Limborch. Inquis. Sent. Tolos. pag. 29: Item comedit de pane benedicto (Albigensium) quem vocant Panem Sanctae Orationis. Occurrit item pag. 30. Vide supra Panis Orationis sanctae.

Panes Sancti Spiritus, Qui pauperibus per totam Pentecostes hebdomadam erogabantur. Charta Geraldi Abbat. Angeriacens. ann. 1385. in Chartul. ejusdem Monast. pag. 465: Item in festo Pentecostes reficiuntur singulis diebus illius septimanae septem pauperes, quibus dantur a cellerario quotidie septem panes frumenti et totidem justae vini,... Et isti septem panes vocantur Panes Sancti Spiritus.

Panes Sancti Stephani, Qui in festo hujus Sancti a praediorum conductoribus solent dominis praeberi. Charta ann. 1250. ex parvo Reg. S. Germ. Prat. fol. 45. r°. col. 2: Tenentur nobis singulis annis,... in crastino Natalis Domini, in uno sextario avenae et duobus caponibus et tribus obolis et uno Pane, qui dicitur sancti Stephani. Vide Panis Natalitius.

Panes Sanctorum, Qui ad altare offeruntur. Herardus Archiep. Turon. in Capitul. cap. 24: De mulieribus ac Laicis, ut ad altaria non accedant, et ut Sacramenta et Panes Sanctorum, exceptis quae offerunt, non tangant.

Panis qui in sartagine coquitur, apud S. Willelmum lib. 1. Constitut. Hirsaug. cap. 9.

Panis Secundus, Cui furfuris aliquantum admixtum est. Sequentem vocat Lampridius in Alexandro Severo, qui scilicet Mundum excipit. Constantinus African. lib. 5. Commun. loc. medic. cap. 15: Panis Secundus, minus est nutrivus, et citius digeritur: quod fit, quia multum est furfureus. Horat. lib. 2. Epist. 1: ... Vivit siliquis et Pane Secundo. Ubi Schol.: Pane Secundo, non siligineo, non primo, non postremo, sed dispensatorio. Nostris Pain de mesnage, quo ut plurimum in familiis nostris utimur.

Panis Segalatius, Vide, Segalum.

Panis Seniorum. Guidonis Discipl. Farfens. cap. 45: Debet frater procurator ejusdem loci cotidie accipere ex promptuario panes decem et septem, et libras tres de illo Pane, quem Seniores habuerint in refectorio.

Panis Servientalis, Qui servientibus seu famulis dari solet. Consuetudines Monasterii de Regula: De Sturjone et Salmone primo captis in Beta medietatem piscatores dabunt, et tunc accipient illi duo piscatores duos Panes Servientales et duas mensuras vini. Panis puerorum, id est, famulorum, appellatur a Petro Damiano lib. 1. Epist. 89: Edebat Panem, non fratrum, non denique Puerorum, sed eum, qui vel ex puro fieret hordeo, etc. Panem vassallorum, vocat Bernardus Mon. in Consuetud. Cluniac. cap. 25: Et illis, qui soliti sunt habere panem de siligine, qui vulgo Vasalors, et qui panem, qui vocatur Vasalors, soliti sunt habere, triticeus albus unicuique justa una, denarios autem dat Camerarius. Processus de Vita S. Yvonis tom. 4. Maii pag. 550: D. Yvo panem siliginis, aliquando hordei, aliquando avenae, aliquando Panem Vassallorum cum oleribus vel pisis aut fabis coctis in aqua absque condimento aliquo comedebat. Huic opponitur panis, qui Plinio procerum dicitur.

Panis Siccus, Idem videtur qui Secundus. Epistola Episc. cujusdam a Mabillonio laudata tom. 3. Annal. pag. 310. qua jejunium triduanum indicitur: Ad haec Pane Sicco alantur omnes, et crudis oleribus cum sale atque pomis, et uno vasculo seu poculo de cervisia refocillentur.

Panis Sigilacius, apud Baluz. Hist. Tutel. col. 436: Decem quoque sextaria sigilis propter oblatos Panes Sigilacios. Idem qui

Panis Siligineus, apud S. Willhelmum lib. 1. Constit. Hirsaug. cap. 6. Vide Sigalum.

Panis de Simenel, Joanni Villaneo lib. 8. cap. 82. Pan de simola. Vide Simenellus.

Panis Temperatus, Cui opponitur Distemperatus, apud Constantinum African. lib. de Ratione victus aegr. pag. 278. 279. Panis temperatus vel sub cinere coctus, eidem. Panis coctus temperate, lib. 5. Commun. loc. medic. cap. 15. ita ut nec exteriora nimis exusta, nec interiora nimis mollia, etc.

Panis Tornatus, Idem qui nude alibi Tourte, vel Faitis et Fetiz appellatur, Panis ater, furfureus, vulgo Pain bis. Inventar. ann. 1271. in Access. ad Hist. Cassin. part. 1. pag. 328. col. 2: Debent habere quatuor Panes tornatos dandos bubulcis. Charta ann. 1326. in Reg. 64. Chartoph. reg. ch. 450: Li abbés ou l'abbeye d'Espernay doit et doient à chascuns des meseaus,... pour le vivre cotidian, chascune semaine dishuit pains,.. la moytié blanc et l'autre moytié Tourte, c'est assavoir nuef blancs et nuef Tourtes. Lit. remiss. ann. 1393. in Reg. 145. ch. 162: Le suppliant dit à sa femme que elle preist un grant Pain fetiz, dit Tourte, et en feist des pieces et les donnast aus poures pour Dieu. Aliae ann. 1396. in Reg. 150. ch. 337: L'exposant lui dist qu'il venist boire et qu'il apportast une piece de son Pain faitis. Gros pain ballé, et de tourte, apud Rabel. lib. 1. cap. 25. Torte, eadem notione. Lit. remiss. ann. 1408. in Reg. 163. ch. 225: Et aussi ala querir un pain de seigle, appellé Torte. Hinc Tourte nuncupatur secale seu frumentum, ex quo conficiebatur ejusmodi panis, in aliis Lit. ann. 1366. ex Reg. 97. ch. 544: Comme environ la feste de Toussains fust baillé de par nos bien amez doyen et chapitre de S. Mamer de Langres environ xxx. minnes de blef, appellé Tourte,... pour en faire le pain pour donner et distribuer aux poures au jour de ladite feste, etc.

Panis Travers. Hist. MS. Monast. Beccens. pag. 592: Quandiu vixerit singulis diebus unam micham panis et duos Panes Travers, unam mensuram cervisiae, quatuor ova.

Panis de Treit, in Fleta lib. 2. cap. 9. § 1. et in Itinere Camerarii Scotic. cap. 9. § 4. Vide Wastellus.

Panis Triboleti. Charta ann. 1442. ex Archivo S. Victoris Massil.: Dominus abbas dare tenetur bonum panem album, qui dicitur Panis Triboleti, quorum quilibet debet esse de pondere viii. unciarum in pane cocto. Haud scio an idem sit qui

Panis de Truset. Capitul. gener. ann. 1294. ex eodem Tabular.: Quod nulli speciale vinum vel Panis de Truset omnibus communiter provideatur.

In veteribus Statutis MSS. pro talemelleriis seu panificibus Parisiensibus horum panum mentionem fieri observavimus, Pain doubliau. Le Pain pote, qui est plus de 2. deniers. Pain reboutis, c'est à dire refusé, et que les Boulengers n'ont pû vendre. Pain raté, que rat ou souris ont entamé. Pain trop dur, ars, ou eschaudé, pain trop levé, pain alis, pain mestourné, c'est à dire trop petit. Pain blanc appellé de Chailly. Pain bourgeois. Pain faitis, que on dit pain de brode. Sed de variis panum generibus consulendus Joannes Bruyerinus Campegius l. 6. de Re cibaria cap. 9.

Panes pauperibus distribuendi in festis Ascensionis et Penthecostes solemni ritu benedicebantur: cujus moris meminit Pontificale. Ms. eccl. Elnen.: In festo Ascensionis Domini vel Penthecostae, secumdum morem quorumdam locorum, Panis pauperibus distribuendus benedicitur hoc modo. Processio enim ordinata cruce, thuribulo, cereis et aqua benedicta praecedentibus, venit sollempniter cantando, quod libuerit, ad locum ubi totus panis est coagulatus. Vide Panis S. Spiritus.

Panum Praestatio, in venditionibus. Necrologium Ecclesiae Carnotensis: Acquisivit, quidquid dictus Miles habcbat apud Mundinvillam, videlicet partem suam Panum et vendarum.

Panem Offerre, ad sacrificium scilicet, in Capitulari Pipini Regis Italiae cap. 32. Vide Offerre.

Panem Laborare. Charta ann. 1042. ex Bibl. reg. cot. 17: Vendimus vobis petias vij. de terra ad Panem laborandum. Si venditionis conditio est,