Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): benedico

benedico benedico, -ere, -dixi, -dictum

1 a laudare, magnificare, glorificare (spec. Deum) – dobrořečit, chválit, velebit (zvláště Boha): sed e contrario b-entes (Vulg. I Petr. 3,9; gl.: dobrorzecziecze ) |UK I F 31 f.45r|; cum autem beata virgo omnes apostolos vidisset, Deum b-xit (gl.: dyekowala gest ) |KNM XIV E 5 f.231v|; exclamavit itaque omnis cetus voce magna et b-xit (gl.: a podyekowa ) Deum |UK V E 19 f.213v|; et b-xit Deum (Vulg. Luc. 2,28; gl.: y chwalyl Boha ) |CapPr P 908 f.58r|

b bona precari, sanctificare – požehnat, udílet požehnání: b-ite (gl.: zadayte dobreho ) persequentibus vos, b-ite (gl.: dyekuyte ) et nolite maledicere (Vulg. Rom. 12,14) |UK III A 6 f.29va|; misit Deus filium suum b-entem vobis (gl.: aby wam pozehnani dal ) |CapPr P 908 f.73r|; et b-am (gl.: a damt pozehnanye ) tibi coram Domino |UK V E 19 f.86v|

+ 2 fere i. q. comprobare – schvalovat: laudamus et b-imus hoc sanctum et optimum propositum |(1458) DocGeorg 128|

3 rem prosperam facere – učinit něco zdárným: quoniam si b-xeritis (gl.: zprawyteli dobrzye ) vias vestras et studia vestra |UK V E 19 f.175r|

4 beatum reddere – blaženým učinit: b-etur blazen bude |KNM XIV E 14 p.484|

5 liturg.: ritualiter consecrare (cf. ThLL II 1869,32) – požehnat, posvětit: quam (crucem) presentibus quasi infinitis populis erexi, consecravi et b-xi |IohMarign 496b|; accepit panem et b-xit ac fregit (cf. Vulg. Luc. 24,30) |AndrBrDisp 397|; casei duo ad b-endum III gr. |RatKarlst 102|; ut in sacramento baptismi b-atur aqua |EpCapistr I 894|; omni dominica ebdomadarius aquam et sal in aurora b-et. Purificacionis candelas cineresque quadragesimales, palmas, ignem |(1500) StatMor 52|; al.; cf. benedictio (3)

6 ordinare (personas ecclesiasticas), consecrare (principes) – posvětit (církevní osoby a světské hodnostáře): quem ipse in capellam suam tractum posuit papa Gregorius cesarem b-xitque |BrunAdalb 285|; regem nostrum Iohannem...sancte unccionis et coronacionis beneficio ex vestro officio dignemini b-ere et consecrare |PetrZittChron 176a|; (episcopus) Iudittam, abbatissam sancti Georgii, b-xit |IohMarign 566b|; Clemens presidet et ab eo rex Henricus in imperatorem b-itur |HusEccl 145|; al.

7 (signo crucis) benedictionem dare in actu curandi – požehnat při léčení: que (Domka) solet b-ere capita hominum, quando dolentur, et aliter solet homines curare multimode virtute herbarum |VisitArchid f.12r|

8 liturg.:

a Benedicamus Domino verba in missa et in horis canonicis recitata – liturgická formule pronášená při mši a při církevních hodinkách (cf. OSN III 736a; B. Malina, Dějiny římského breviáře 1, Praha 1939,263): super quibus omnibus instrumentis more solito petitis Te Deum laudamus cum versiculo, oracione et B-amus Domino fuerunt devocius decantate |DocWicl 350|

b Benedicite allocutio liturgica – liturgické oslovení (cf. OSN ib.; B. Malina, l. c. 276): sed „Miserere mei Deus“ aut „B-ite“ cantat |CosmChron 69|; dum cantant B-ite / mundi regnum abicite |AnalHymn 25,198|

9 ad Benedic (domine)

spec. de signo domus – o domovním znamení: penes domum Simonis ad B-c domine |(1440) ArchPr 90 f.51v|; penes domum ad B-c |(1449) ib. f.184v|; d(omum) ad B-c dictam |(1462) TopTg II 664b|; al. part. pf. pro adi. benedictus 3.

1 laudibus celebratus, praecipue de Deo et sanctis – velebený, zejména o Bohu a svatých: o b-e in operibus tuis |CosmCont I 237|; qui es b-us in secula (cf. Vulg. Rom.I 25) |VitaHrozn 378|; homo Cristus Ihesus, filius Dei b-i |ColdaMil f.4r|; in nomine b-e et venerande Trinitatis inchoans |HusQuodl 3|; per Dei clemenciam et b-e matris |(1413) StatMor 41|; al.

2 gratiae divinae particeps – blahoslavený: b-us vir (gl.: dobrorzyecz‹e›ny muzz ), qui confidit in Domino (Vulg. Ier. 17,7) |UK I C 12 f.46va|; b-us (gl.: blahoslaweny ), qui venit in nomine Domini (Vulg. psalm. 117,26) |UK I F 37 f.46v|; pro quo Bohemi sint in eternum b-i |ChronPr 567b|

3 honoris titulus in allocutione personarum saecularium – titulatura světských osob: infimus gradus secularis: parentes, patres et omnes amici dicuntur amabiles, desiderabiles, dilecti, b-i |UK XI D 6 f.175v|; sequuntur amici, in quocunque gradu sunt: ...b-i |UK I E 40 f.7r|

4 liturg.: ,Benedictus‘ pars horarum canonicarum laudes Zachariae appellata vel etiam pars missae – součást církevních hodinek zvaná chvalozpěv Zachariášův, též součást mše (cf. OSN III 736a; B. Malina, l. c. 260): ad B-us antiphona. Salutem ex inimicis derelictis tribuit |VitaeProc 215|; ad B-us. Oculos illuminans cecorum, sit b-us |ib. 232|; qui...omnes psalmos ad matutinas et horas „Magnificat“, „B-us“, suffragia precinet et invitatorium |(1500) StatMor 52| iunct.: aqua benedictasvěcená voda: aqua b-a: una ampula vel unum caldarium cum aqua b-a funditur ad multam aquam non b-am |KNM XII E 2 f.92va|; ibi processione ordinata, plenario, gladio sancti Wenczeslay, crucibus, turibulo et aqua b-a precedentibus |OrdoCor 77|; aqua lustracionis, id est purgacionis sive expiacionis, sicut est aqua b-a |CapPr P 1342 f.174ra|; quod in portis ecclesiarum habeatur aqua b-a, qua introeuntes possent se aspergere |UK III G 16 f.40v|; volumus, quod fiat aqua b-a et quod fiat benediccio cineris |(1452) DocGeorg 42| carduus benedictus vel spina benedicta Cnicus L. – benedikt: cardus [et] b-us przimietne korzeni |KNM II H 4 p.592|; senticis, id est spina b-a |CapPr P 1352 f.26ra|; cardus asininus, cardus b-us, herba sancte Crucis styetka |HerbG 382|; cardus b-us, herba sancte crucis, sstietka |VocLact f.ll 3vb| oleum benedictum medicamentum quoddam ex lateribus paratum – lék připravený z cihel: item summere valet oleum b-um (gl.: czihla ) |UK I G 23 f.54v|; item valet oleum b-um, quod fit de lateribus |ib. f.130rb|; istud autem oleum...vocatur oleum b-um, quia eo utentes benedicunt et regraciantur Deo et hominibus, dum perfectum senciunt |UK I G 31 f.9r|; al. subst. *Benedictus, -i, m.

1 nom. propr., praecipue abbatis, qui ordinem condidit a suo nomine appellatum – osobní jméno, zejména opata, který založil řád benediktinský: promitto...obedienciam iuxta regulam sancti B-i |Adalb 345|; nec non commilitones sancti B-i |CosmCont I 233|; ut de s. B-o dicitur |VitaGunth 341|; dum dictam secundum exigenciam b. B-i regula rexit (abbas) ecclesiam |NecrIns 352|; abbati monasterii Podlazicensis ordinis s. B-i Luthomuslensis diocesis salutem |(1375) MonVat IV 596|; ecclesia s. B-i in Hradczano |VisitArchid f.33r|; ordines ceperunt B-i 1012, Cartusienses 1084 |CapPr P 1188 f.93v|; saepiss.

2 meton.: ecclesia Pragensis s. Benedicto sacrata – kostel sv. Benedikta v Praze: limitavi domum Kastlonis...usque ad s. B-um |(1326) RegDipl III 469|; a Dytlino, prebendato ibidem ad s. B-um |VisitArchid f.24r|; cuidam pauperi circa s. B-um causa Dei II gr. |(1429) TopTgApp 38b|; al.

3 in nomine curiae regis ad portam s. Benedicti in Antiqua Civitate Pragensi sitae – v pojmenování králova dvora u brány sv. Benedikta na Starém Městě Pražském (cf. W. W. Tomek, Dějepis města Prahy VIII, Praha 1891,81): rex Wenceslaus...arrestatur in curia sancti Benedicti |ChronUniv 569a| *benedicta, -ae, f. [ cf. ThLL II 1871,4] script.: -ikta |UK XI C 2 f.108r|

1 herba benedicta, genus trifolii – druh jetele: b-a...herba benedicta, lagapeos, pes leporinus...benedicte, hasen fuez, zagieczie noha |UK VIII H 34 f.91ra|

2 Geum L. – kuklík (cf. Machek, Rostl. 105): benedycht tibi sit b-a |ClarBoh 326|; benedicht (A, benedycht B) b-a |ClarGl 804|; b-a, id est cariofilata et est duplex (gl.: sanamenda ); b-a, basi‹licon?› polski beil |CodVodn f.36rb|; b-a i(d) e(st) cariofilata przymietne kor(zeny)e |HerbG 72|; purgetur paciens cum b-a scamoneata |UK I F 11 f.165r|; detur ante omnia b-a simplex |UK VIII C 8 f.131vb|; saepiss. duo genera distinguuntur: b-a est duplex, scilicet ruffa et alba |UK V A 7 f.16va|; b-a est duplex, alba et rubea, benedict |KNM XI D 28 f.93r|; b-a alba, idem rubra, przymetne korzenie |HerbF 33|; b-a alba, id est primula veris; habet consimilia folia, sed florem citrinum. B-a rubea, przimietne kořenij. Et dicitur sic, quia omnem potum reformat |VocLact f.ll 2vb|; gariofilata, id est b-aruffa, čerweny benedykt |ib. f.ll 5vb|; al.

3 Cnicus L. – benedikt (cf. Machek, Rostl. 256): rampnus, id est spina alba vel b-a |CodVodn f.43rb|; cardus, b-a, herba s. Crucis |KNM IV E 5 f.134v|

4 i. q. alosantus, Artemisia absinthium L. (cf. André, Lex. bot. 53) – pelyněk pravý: alosantus est b-a maior |UK XIV A 12 f.390rb|; alozantus, id est b-a |CodVodn f.35rb| *benedictum, -i, n. Cnicus L. – benedikt: contra paralisim...dosis b-i simplicis cum vino armodactili...dentur |CodVodn f.103r|; rampnus, spina alba vel b-um |UK VIII H 34 f.127rb|.