Close Window

Latinitatis medii aevi lexicon Bohemorum (thanks to the Centre for Classical Studies at the Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences (www.ics.cas.cz/en)) (2017): caput

caput caput, -pitis, n. script.: -pitte (abl.) |KNM XII F 16 f.25v|; -ppite (abl.) |BriccLib f.53rb|; -ppitte (abl.) |ib. f.53va|; -th (acc.) |UK I F 35 f.30v|; -ud (cf. ThLL III 384,38) |(885) CodDiplBoh I 23|

1 a summa pars corporis animantium (hominum, bestiarum) – hlava živých bytostí (lidí, zvířat): c-t est hlawa |ClarBoh 398 ( sim. ClarGl 1271, Nom f.67ra, VocLact f.D 6vb)|

b meton.: homo, persona – člověk, osoba

c summa pars rerum, cacumen, origo, spec. de duobus finibus rerum in longitudinem extensarum, pars extrema (principium vel finis) – nejvyšší část předmětů, vrcholek, začátek, o věcech prostírajících se do délky: začátek nebo konec

d homo princeps, auctor – hlava, hlavní osoba, hlavní původce

e particula scripti, capitulum – kapitola (spisu)

f urbs principalis – hlavní, nejvýznamnější město

+ iunct.: capite caedere (cf. ThLL III 394,84) decapitare – stít: Iohannes...de pretorio est precipitatus et aliqui ex consulibus cum ipso eodem c-e cesi |(1483) TopTgApp 61a| capite truncare (cf. ThLL III 395,24) eodem sensu: nostra ira...quemcumque huiusmodi reum c-e truncabit |GumpWenc 156| de (ex) capite proprio (etiam in pl.) norma omissa, propria ratione – bez podkladu, podle vlastní úvahy: cui (Nicolao presbytero) indulsit (corrector) predicare...taliter tamen videlicet, quod non faciat sermones tales de c-e proprio, sed formatis (i. e. litteris) |(1403) ActaIudCons IV 193|; istis autem ydiotis presbyteris non est data licencia ex propriis c-ibus predicare, sed scripturam limitatam...sine proprio addito exponere |(1409) ScriptHus II 125| ex capite alcis ex voluntate, auctoritate – z něčí vůle, moci: ex eius namque c-e et consilio bulla est impetrata |ChronUniv 571b|; al. super caput et comam iurare per salutem suam iurare – přísahat při vlastním životě: spoliatus iurabit super c-t et comam eius, quod in vulg(ari) dicitur auf seinen koph und auf seinen schoph, quod in strata publica spoliavit eum |SentIgl 330| proverb.: cum pedes in c-ud frontem erigentes se ipsos non viderunt |HilDupl 21| peior.: caninum caput (de homine): ille autem...archiepiscopus...tam acer Theutunicorum emulus erat, quod ipsos solum canina c-a nominare solebat |PetrZittChron 82b|; idem archiepiscopus regi dixit: iste optime predicasset, si non caninum c-t et Theutunicus esset |ib.| in comparatione (rerum non animantium) cum corpore humano (cf. ThLL III 399,35) – v přirovnání (neživých věcí) k lidskému tělu: qui (Anticristi discipuli)...vocant (se) c-a et corpus sancte ecclesie |HusEccl 33|; sunt ergo primo summus pontifex c-t, postmodum membra officialia, per que influit c-ud in corpus |WencCrumlSig 15*|; saepe

2 in nominibus herbarum – ve jménech rostlin:

a caput canis (cf. ThLL III 401,43) Adiantum capillus Veneris L., quod cum herba Asplenium Adiantum nigrum L. aliquando confunditur (cf. André, Lex. bot. 18) – netík vlas ženský, zaměňovaný se sleziníkem netíkovitým: capillus Veneris vel digitus Veneris vel c-t canis, id est widertan alias nyetek |CapPr P 1598 f.110vb|

b caput galli α Ranunculus sceleratus L. – pryskyřník lítý: apium rusticum, c-t galli, scelerata hannenhabit, -worcz |UK VIII H 34 f.89va| β Ophrys L. – tořič: c-t galli, cauda leonis, satyrion torzicz |KNM II H 4 p.593|

c caput sancti Ioannis Arum L. – aron, vboh. tvář sv. Jana, germ. S. Johannshaupt (cf. Machek, Rostl. 301): barba Aaron, id est iarus, swateho Jana korzeni vel c-t sancti Iohannis |CodVodn f.36ra|

d caput monachi Taraxacum Zinn vel Leontodon L. – smetanka nebo pampeliška, vboh. pleška (cf. Machek, Rostl. 233,235): c-t monachi plesska |UK X E 14 f.109v|; c-t monachi vel rostrum porci vel dens leonis, id est pimpan |CapPr P 1598 f.112ra|; calendula agrestis...c-t monachi, custos ortorum, dens leonis, elitropia agrestis, kalendula minor, phaffen platte, pumpan, wilt ryngele |UK VIII H 34 f.103ra|; saepe

distinguitur caput monachi minus: succus cicoree et c-is monachi minoris |CapPr P 1258 f.90ra|

3 de signo domus – o domovním znamení: Augustinus ad ferreum c-t |(1431) ArchPr 992 f.274r|; inter domos ad sagenam ex una et ad c-t parte ex altera |(1449) ArchPr 90 f.188v|; Vitus sublimator a ferreo c-e |(1495) ArchPr 94 f.128v|; al.

4 in nominibus propriis personarum – ve vlastních jménech osob: domum...sitam in Karlovia penes C-t cingulatorem |(1491) ArchPr 2089 f.R 12v|; domus sita...penes domum Enghart et cisternam C-is |(1495) LibIudIgl IV f.204vb|

5 radix herbarum bulbosa (cf. ThLL III 414,29) – kulovitý kořen rostlin, hlávka, hlavička, cibulka: septem c-a aleorum diu in aqua buliant |UK IV F 5 f.2r|; bulbus...est c-ud vel sperula lilii vel porri vel cepis...et est illa pars herbe, que crescit intra sicut cepe |CapPr P 1361 f.69r|; c-a porrorum...eciam cum capillis suis in oleo...decoquantur |UK VIII C 8 f.123va|; al.

6 astron.:

a pars siderum (cf. ThLL III 401,82) – část souhvězdí: vide, ubi sit c-ud libre |UK V G 18 f.3v|; quinta (stella) est c-ud canis validi |UK VI F 7 f.162r|; nota, quod omnis planeta dividitur in tria, scilicet in c-t, ventrem et caudam. Planeta, quando est in primis 10 gradibus, est in c-e |UK I G 6 f.120r|; aries habet in se stellas sex fixas, quarum due sunt in c-e |CapPr P 1466 f.230r|; al.

b caput draconis punctum in via Lunae, in quo Luna a meridionali ad septemtrionalem partem eclipticae transiens eclipticam secat (cf. E. Tiede, Astrologisches Lexikon, s. l. et a., 71b) – bod na oběžné dráze Měsíce, v němž Měsíc protíná ekliptiku přecházeje od její jižní části k severní: cauda draconis / est byehoza, c-tque draconis prziedbyehoza |ClarVoc 288|; quid autem sit c-t vel cauda draconis, patet ex spera materiali, scilicet quod c-ud dicitur, ubi luna motu suo declinat ab ecleptica versus septemtrionem, et cauda, ubi declinat ad meridiem |CristPrachSang f.203v|; circulus solis et lune habet diversa centra, imo secant se...Punctus autem iste seccionis versus septemtrionem vocatur c-t draconis, sed punctus interseccionis versus meridiem vocatur cauda draconis |UK III E 28 f.95r|; saepe

7 cista reliquiis (capitum) sanctorum reservandis apta capitis formam habens – schránka na ostatky (pozůstatky lebky) svatých v podobě hlavy: it(em) c-t s. Leonhardi ligneum deauratum, habens fibulam cum cristallo et reliquiis |(1380) TopTg II 73b|; Anna...recognovit se habere c-t argenteum deauratum, in quo est pars capitis s. Leonardi |(1398) ib. 75b|; exponere c-t argenteum, in quo habentur reliquie sancti Procopii...quousque prefatum c-t seu monstrancia ad pristinum locum non reponeretur |(1410) DocPlz I 253|; al.

8 iur.: occisio hominis, multa pro capite occisi soluta, caput occisi – vražda, pokuta za zabití, hlava zabitého, vboh. glava, hlava (cf. Brandl 61): ius, quod datur pro c-e, sive pro fure, vel pro swod |(1207) CodDiplBoh II 53|, cf.: de eo, quando aliquis interficitur, quod vulgariter hlawa vocatur |(1229) ib. 329|; si quis...aliquem pro c-e patris sui (vetus vers.: z hlavy otcovy )...citare voluerit |OrdoIud 214|; quibus eciam abbati et conventui iudicia, utpote c-t, quod vulgariter hlawa dicitur, nec non vulnera, furta...reservamus |(1358) RegDipl VI 418|; occasione c-is seu homicidii per dictum Wenceslaum in Gallum...perpetrati |(1435) AČ 28,662|; saepe

9 prior pars (vel exitus) membrorum hominis – přední část (nebo vývod) lidských orgánů: caput longaonis: recipe sumac...et inungatur c-t longaonis |UK XIII C 17 f.202v|; tunc certum est fistulam c-t longaonis penetrasse |CapPr P 1577 f.321r| caput mamillae: c-t mamillarum cum balsamo inungatur |CapPr P 1512 f.248v|; sepe eis c-t mamille interius ducitur, ita eciam, quod infans mamillam ad os accipere non potest |CapPr P 1577 f.316v|; al. caput mandibulae: minister post c-t infirmi teneat utrumque c-t mandibule sub auribus |CapPr P 1512 f.252v|; contigit aliquando mandibularum c-a a propria iunctura secedere |CapPr P 1577 f.294v| caput ossis (cf. ThLL III 410,84): v. infra sub (10) caput venae (cf. ThLL ib. 73): aperiendo venarum c-a |CapPr P 1315 f.2va| caput virgae (cf. ThLL ib. 66): item galbanum super c-t virge emplastratum in continenti expellit urinam |CapPr P 1512 f.132v|

10 pl.: extremae partes vulneris – místa, kde začíná a končí rána: si autem os infectum sit..., tunc inter labia et c-a vulneris vel c-a ossis non debent inungi |CapPr P 1577 f.320v|

11 summa pars in notis numerorum (cf. ThLL III 411,83) – horní část číslic: pone unam figuram signantem quociens super c-t illius figure, super qua est prima divisoris |UK IV G 8 f.3v|; ponendo semper primam figuram numeri producti supra c-ud eius figure, quam multiplicas per quocientem |UK IV G 2 f.10r|; al.

12 summa pars vasorum (cf. ThLL III 412,54), instrumentorum astronomicorum, alchymicorum sim. – horní okraj nádob, horní část přístrojů astronomických, alchymistických apod.: in c-e vasis sit duplex canna |UK X H 6 f.6r|; si res fuerit difficilis fusionis, pone super tabulam planam..., a qua possit de facili descendere inclinacione c-is descensorii parva |ib. f.94r|; si conservare volueris illam infusionem, ponatur in vase vitreo stricti orificii...et stringatur c-t eius |UK VIII C 8 f.113ra (UK I G 23 f.87v)|; sic accipiatur tabula..., que apponatur cum dorso recto ad c-t instrumenti (quadrantis) winkelholcz, demum extendatur illa tabula ad aliam partem instrumenti |UK XIII F 25 f.71r|; al.

13 pars anterior, frons sepulcri – přední, čelní strana náhrobku: in c-e tumbe (s. Wenceslai) in parte inferiori sunt due imagines |(1387) InventViti LIII|; in secundo altari, quod est in c-e sepulchri s. Wenczeslai |(1420) ib. LXI|; Henzlini altariste ‹altaris› sancti Wenceslai in c-e tumbe in capella sancti Wenceslai |(1422) ArchPr 2253 f.1r|; al.

14 principium cuniculi (in fodina) – začátek štoly (v dole): si cultor stollonis...infra anni spacium ad quantitatem unius mensure...in c-e stollonis sui laboraverit |(1249) CodDiplBoh IV 325|; ut quolibet anno...compleant (stollonarii) unam mensuram cum stollonis c-e procedendo (vetus vers.: s štolovú hlavú ) |IusRegMont 336|; quod ad quemcumque locum stollonem eundem deduxerint, semper ante c-ud, sive in integro sive in rupto saxo fuerit, IIII laneos habebit |(1348) LibMemBrun p.159a|; al.

15 viarum angulus, trivii congressus (cf. ThLL III 411,27) – nároží, křižovatka: ut in c-e omnium platearum...factum exanime (corpusculum) traheretur |PetrZittChron 92b|; sanctuarii igitur lapides dispersi sunt in plateis...et non solum in plateis, sed in c-e omnium platearum (cf. Vulg. thren. 4,1) |Malogr f.s 4va|; in c-e platee, per quam itur ad pontem |(1430) TopTom III 16b|; al.

16 caput quadragesimae (cf. ThLL III 415,56) et caput ieiunii dies Cinerum et dies sequentes – Popeleční středa a dni po ní následující (cf. G. Friedrich, Rukověť křesťanské chronologie, Praha 1934,34,288; B. Malina, Dějiny římského breviáře, Praha 1939,44,334): tunicam clericalem, quam desuper induens in c-e ieiunii per totam quadragesimam gestabat |CosmChron 107|; sermo ad populum in c-e quadragesime |HomilOpat I 39|; dies, qui a Domino ieiunando consecrati sunt, ita ut a patribus sanctis ista veniens quarta feria c-t ieiunii dicta est |HomilOpat II 573|; acta sunt hec...in c-e ieiunii, dominica, qua canitur „Invocavit“ |(1308) DocVset 92|; fer(ia) quinta in c-e ieiunii |(1375) RelTab I 446|; in c-e medii ieiunii, wulgariter na strziedoposstie (cf. Jg. IV 338b) |(1406) LibIudJič 322|; rubrica de cinerum benediccione feria quarta in c-e ieiunii |ObsPr f.C 3v|; saepiss.

17 pila (?) – pilíř (?): ubi eciam pons Maioris Civitatis Pragensis ruptus est (in quinque c-ibus) |ChronTreb 63|.